JETE – JОURNAL OF PHILOSOPHY, RELIGIOUS AND CULTURAL STUDIES
НАО "Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева"
ФРОНТИР ИЕРАРХИЯЛАРЫ: ОТАРЛАНҒАН ОРАЛ МЕН ТРАНС-ОРАЛДАҒЫ БИЛІК ТӘЖІРИБЕЛЕРІ (XV-XVIII ҒАСЫРЛАР)
Мақалада XV ғасырдың ортасынан бастап Орал мен Жайықтың кең аумағында билік иерархияларын ұйымдастырудың негізгі әдістері зерттеледі — Мәскеу мемлекеті Солтүстік-Батыс Орал аймағында— XVI ғасырдың ортасына қарай өзінің экспансиясын бастаған (Строгановтардың ауқымды «латифундиясы» Прикамияда пайда болған кезде және Строгановтардың қаражатына Ермактың әскери экспедициясы ұйымдастырылып, Батыс Сібірді жаулап алумен аяқталды) - және XVIII ғасырдың басына дейін. Біз Мәскеу мемлекеті келгенге дейін болған, жергілікті элиталар мен билік дәстүрлері бар күрделі этникалық және конфессиялық құраммен сипатталатын аймақ жайлы айтып отырмыз. Біз Мәскеу мемлекетінің келуіне дейін-ақ өзіндік билік дәстүрлері мен жергілікті элиталары қалыптасқан, күрделі этникалық және конфессиялық құрамымен ерекшеленген аймақ туралы қарастырамыз. Сол дәуірдің жылнамалары мен әкімшілік құжаттарына, сондай-ақ этникалық және сословиелік тарих саласындағы қазіргі зерттеушілердің еңбектеріне сүйене отырып, автор биліктің басқару жүйесін біріздендіруге бағытталған әрекеттерін және сонымен қатар аймақтық алуандықтың — славян, фин-угор және түркі топтарының — жекелеген элементтерін «квазисословиелерге» айналдыруға ұмтылысын айқындауға талпынады. Әрбір осындай топқа қалыптасып келе жатқан империя шеңберінде өзіндік «қызмет ету» функциясы жүктеледі. Мақалада, әсіресе, Орта Кама өңіріндегі строгановтардың «латифундиясы» аумағында коми-пермяк халқының жойылып кетуі мәселесіне ерекше назар аударылады, бұл тақырып осы уақытқа дейін ғылыми тұрғыда жеткілікті деңгейде зерттелмеген.
ерте заманауи, отаршылдық, Мәскеу мемлекеті, Орал, Жайық, Строгановтар
Авторлық құқық (c) 2026 Алексей КАМЕНСКИХ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
МАҢҒЫСТАУДЫҢ ЖЕРАСТЫ МЕШІТТЕРІ МӘДЕНИ ЖАД ТҮЙІНІ РЕТІНДЕ
Маңғыстаудың мәдени ландшафттары – табиғи нысандар, сакралды сәулет ескерткіштері, мифологиялық нарративтер мен тұрақты зияратшылық тәжірибелердің күрделі тоғысын білдіреді. Бұл кеңістікте Бекет ата, Шопан ата, Шақпақ ата жерасты мешіттері ерекше орын алады және олар тек діни ғибадат орны ретінде ғана емес, сонымен қатар мәдени жадының негізгі түйіндері қызметін атқаратын киелі орталықтар ретінде танылады. Мақалада мәдени ландшафттың классикалық теориялары (К. Зауэр), қозғалыс антропологиясы мен «ритуалдық әлем» тұжырымдамалары (Т. Ингольд), «орын рухы» (К. Норберг-Шульц) және габитус (П. Бурдье), ұжымдық және мәдени жады теориялары (М. Хальбвакс, Я. Ассман), сондай-ақ «естелік орындары» концепциялары (П. Нора) сабақтастыра қарастырылады. Сонымен қатар зерттеуде киелі орындар «дала жады» ретінде (Ф. Мұсатаева), қазіргі қоғамдағы «жады тәжірибелері» ретінде (К. Медеуова), сондай-ақ С. Қондыбай еңбектерінде реконструкцияланған Маңғыстаудың мифогеографиялық денесінің құрамдас бөлігі ретінде түсіндірілетін қазақстандық зерттеу дәстүрі де басшылыққа алынды. Философиялық, антропологиялық және мифологиялық модельдерді салыстырмалы талдау арқылы мақалада жерасты мешіттерінің тек жады сақталатын кеңістік емес, сонымен қатар салт-жоралғылар, қозғалыс үдерісі, нарративтер мен зияратшылар тәжірибесінде туындайтын визуалды бейнелер арқылы қайта өндірілетін кеңістік екендігі айқындалады. Зерттеу әдіснамасы герменевтикалық және концептуалдық талдауды, философиялық реконструкцияны, мәдени ландшафтық тәсілді және салыстырмалы талдау элементтерін қамтиды. Эмпирикалық базаны зияраттық сипаттамалар, С. Қондыбай еңбектері, «Қасиетті Қазақстан» жобасының материалдары, ЮНЕСКО құжаттары және далалық зерттеу деректері құрайды. Талдау нәтижелері Маңғыстаудың жерасты мешіттері рулық бірегейлік, киелі география, ұжымдық жады формалары, коммеморация тәжірибелері және кеңістікті сакрализациялаудың мемлекеттік стратегиялары тоғысатын көпқабатты жады тораптарының желісін қалыптастыратынын көрсетеді. Мәдениеттанулық өлшемде жерасты мешіттері өткенді қайта пайымдау және ұлттық бірегейліктің заманауи үлгілерін қалыптастыратын алаң ретінде көрініс табады.
Маңғыстау; жады ландшафты; мәдени ландшафт; киелі орындар; тарихи жады; ұжымдық жады; естелік орындары; орын рухы
Авторлық құқық (c) 2026 Набат АРАШОВА, Куралай ЕРМАГАМБЕТОВА (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Мақалада Ақмола өңірінің топонимиялық кейстері арқылы мәдени жадқа философиялық интерпретация ұсынылады. Ақмола аймағы ұзақ уақыт бойы белсенді экономикалық және әкімшілік қайта құрылымдауға, XVIII–XX ғасырлардағы отарлық қоныстандыруға, 1930-жылдардағы ұжымдастыруға ұшырады. ХХ ғасырдың ортасында бұл аумақта ГУЛАГ жүйесіне қатысты көптеген нысандар болды, ал ХХ ғасырдың екінші жартысында тың игеру науқаны жүрді. Сонымен қатар ХХ ғасырдың соңында астананың көшірілуі өңірдің ономастикалық картасына айтарлықтай ықпал етті. Сонымен қатар, мақалада әрбір тарихи кезеңнің осы өңірдің ономастикалық картасында қалай тіркелгені қарастырылады. Аталған кейстер ұжымдық мәдени жад пен ұлттық бірегейлік контекстінде, әкімшілік-аумақтық бірліктерді интерпретациялау логикасы және олардың мәдени ландшафттармен байланысы арқылы талданады. Ерекше назар мәдени жад элементтерінің аумақтарды қалай таңбалайтынына және тарихи сабақтастықты ревитализациялауға (қайта жаңғыртуға) қалай ықпал ететініне аударылады. Сондай-ақ қазіргі ономастикалық үдерістердің мемлекеттік мүдделермен және мәдени ландшафттар логикасын қайта пайымдаумен өзара байланысы атап көрсетіледі. Қорытындыда ұлттық өзіндік сананы қалыптастыру мен тарихи әділеттілікті қалпына келтірудегі ономастикалық саясаттың философиялық әрі мәдени маңызы айқындалады.
ономастика; топонимдер; идеологиялық тұрғыдан ескірген атаулар; Ақмола облысының топонимикасы; мәдени жад; тарихи атаулар; әкімшілік-аумақтық бірліктер
Авторлық құқық (c) 2026 Бекнур ТИШБЕКОВ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
«АЛТАЙ» АУЫЛ ФЕСТИВАЛІ АРҚЫЛЫ ТҮРКИЯДА ҚАЗАҚ БІРЕГЕЙЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
Мәдени фестивальдер дегеніміз белгілі бір этникалық топтың бірегейлігін дәстүрлі рәсімдері арқылы көрсететін айрықша қоғамдық іс-шара болып саналады. Бұл мақалада 2019 жылғы 19–21 шілде күндері Түркияның Нигде провинциясы, Ұлықышла ауданы, «Алтай» қазақ ауылында өткен бауырластық пен алғыс фестивалі сипатталады. Мақалада автор сапалық бақылау мен этнографиялық зерттеуге сүйене отырып, Алтай фестивалінің Түркиядағы қазақ бірегейлігін қалыптастыру мен нығайтудағы маңызды рөлін атап көрсетеді. Фестиваль Түркиядағы қазақ ауылы тұрғындарының тарихи тәжірибесін, яғни олардың атақонысы Шығыс Түркістан, Алтай тауларынан миграциялық процесі мен Кеңес Одағының ыдырауы нәтижесінде пайда болған жаңа отаны – Қазақстанмен ара қатынасын бір арнада тоғыстырады. Мақала Алтай ауылындағы қазақ мәдени фестивалінің әлеуметтік және саяси қырларына, ондағы қатысушылар мен ұйымдастырушылардың мақсаттарына талдау жүргізеді. Мақалада қолданылған конструктивизм теориясы фестиваль барысында көрініс тапқан қазақ бірегейлігінің күрделілігіне ерекше мән береді. Осы тұрғыда автор қазақ этникалық бірегейлігінің тұрақты ұғым емес екендігіне уәж келтіреді және бірегейлікті контекстке сай өзгеретін, қайта құрылуға бейім түсінік ретінде қарастырады.
Авторлық құқық (c) 2026 Арай РАХИМЖАНОВА (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
МҰХАММЕД ИҚБАЛДЫҢ ДІН ФИЛОСОФИЯСЫНДА ДІНИ ТӘЖІРИБЕ ИНТЕРПРЕТАЦИЯСЫ
Модернизм кезеңі ғылымды қатты ұлықтап, оны бір ерекше құндылыққа айналдырғаны баршаға мәлім. Мұның позитивизм әсерінен туындаған тенденция екендігіне шүбә жоқ. Позитивизм теориясы бойынша тәжірибеге негізделген дүние ғана ғылым статусына ие болмақ. Бұл үрдіс ғылыми тәжірибенің құнын арттырғанымен, діни тәжірибенің беталысын бәсеңдетті яки құнсыздандырды деуге болады. ХХ ғасырда өзіндік із қалдырған мұсылман ойшылы Мұхаммед Иқбал осы мәселеге дін философиясы аясында шешім табуға тырысқан. Ол өзінің дін философиясында діни тәжірибенің маңызын басқа қырынан ашып, оған жаңаша түсінік берді. Оның ойынша ғылыми теориялар мен діни доктриналардың арасында априори қайшылық жоқ. Діни тәжірибенің басқа тәжірибе деңгейлерінен бір айырмашылығы да жоқ. Басқаша айтар болсақ, діни тәжірибе де басқа тәжірибелеріміз тәрізді эпистемология үшін жұмыс істейді. Яғни оның интерпретациясының когнитивті қыры бар. Иқбалдың басты идеясы – модерн адамның экзистенциалдық проблемалары діни тәжірибе арқылы ғана шешімін таппақ. Біз осы мақаламызда Иқбал дүниетанымындағы діни тәжірибе мәселесін ашуға тырысамыз. Кіріспе бөлімінде мистикалық тәжірибеге кең ауқымда тоқталып, оның эпистемологиялық ерекшеліктері қарастырылады. Себебі ұғымның жалпы философиялық астарына тоқталмай Иқбалдың тұжырымдарын түсіндіруге кірісу жеткіліксіз болмақ. Мақаламыздың бірінші бөлімінде Иқбалдың классикалық философиядағы құдайдың дәлелдерін діни тәжірибе тұрғысынан қалай сынағанына тоқталамыз. Екінші бөлімде діни тәжірибенің Иқбал философиясындағы эпистемологиялық қыры мен оның философиялық астарын саралап мақаламызды қорытындылаймыз.
Иқбал; философия; дін; діни тәжірибе; құдай; әлем; адам
Авторлық құқық (c) 2026 Акторе КОПБАЙ, Ибрахим МАРАШ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
«МИФОЛОГИЯ – ТІЛДІҢ ДЕРТІ» ТЕЗИСІ: МАКС МЮЛЛЕРДІҢ МИФОЛОГИЯ ТУРАЛЫ ТҮСІНІГІНІҢ УАХИ ІЛІМІ МЕН КИЕЛІ МӘТІНДЕР ГЕРМЕНЕВТИКАСЫНА ЫҚПАЛЫ
Мақала Ф. М. Мюллердің «мифология – тілдің дерті (mythology is a disease of language)» формуласына және оның мифтің табиғатын, уахи тілін және киелі мәтіндердің герменевтикасын түсінудегі салдарларына жүйелі талдау ұсынады. Мюллердің негізгі еңбектері («Салғастырмалы мифология», «Тіл туралы ғылым бойынша дәрістер», «Дінтану ғылымына кіріспе», Хибберт және Гиффорд дәрістері, сондай-ақ «Шығыстың қасиетті кітаптары» жобасының бағдарламалық мәтіндері) негізінде зерттеу мифогенездің филологиялық‑лингвистикалық моделін қайта құрастырады. Бұл модельде семантикалық ауысулар, персонификация және метафоралардың «қатаюы» үдерістері nomina-дан numina-ға өту тұрғысынан сипатталады. Зерттеуде «өзек-қабық» моделіне ерекше назар аударылады. Бұл модель аясында уахи Шексіздікті түйсіну (интуиция) ретінде қарастырылып, оның тарихи‑мәдени тілдік кеңістікке енуі барысында тарихи-тілдік және мифтік қабаттармен («қабықпен») көмкерілуінің заңдылығы негізделеді. Мюллердің филологиялық герменевтикасы мәтінді тек сөзбе‑сөз қабылдаудан бас тартып, оны сыни түрде қайта қарауға және мәтінді символдық тұрғыдан оқуға жол ашады. Сонымен қатар, мақалада бұл тәсілдің лингвистикалық редукционизм, мәтінге басымдық беру (текстоцентризм) және еуроцентристік универсализмге бейімділік сияқты теологиялық және методологиялық шектеулері де талданады. Қорытынды ретінде Мюллер мұрасын игерудің диалектикалық моделі ұсынылады. Бұл модель филологиялық қатаңдықты сақтай отырып, оны ритуалды, билікті, әлеуметтік жадыны және постколониялық/феминистік перспективаларды ескеретін кеңейтілген герменевтикамен ұштастыруды көздейді. Осы тұрғыдан алғанда, «тілдің дерті» тезисі мифті жоюға шақыру емес, тілдің уахи медиумы (жеткізушісі) ретіндегі ішкі қайшылығы мен шиеленісін көрсететін нұсқау ретінде талқыланады.
Фридрих Макс Мюллер, мифология – тілдің дерті, уахи және тіл, киелі мәтіндер герменевтикасы, салыстырмалы дінтану, миф теориясы
Авторлық құқық (c) 2026 Динара КУЖАХМЕТОВА, Нурмухамед КЕНЖЕГУЛОВ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ҚАЗАҚТЫҢ ӘДЕТ-ҒҰРЫП ҚҰҚЫҚТАРЫНДАҒЫ НЕКЕГЕ ҚОЙЫЛАТЫН ШЕКТЕУЛЕР
Мақалада дәстүрлі қазақ қоғамының әдет-ғұрып жүйесіндегі некеге тұруға қойылған шектеулер зерттеліп, сондай-ақ діни нормалардың некелік қатынастарға тигізген ықпалы талданады. Ерекше назар жеті атаға дейін қыз алыспауға қатысты даулы мәселеге аударылады. Авторлар бұл тыйымды, әдетте қан тазалығын сақтау және шежірені қорғау қажеттілігімен түсіндірілетін қағиданы, оның құқықтық нормаларға сәйкестігі тұрғысынан қарастырады. Сонымен қатар еңбекте мұсылман құқығы аясында қашықтан неке қию институтына талдау жасалады. Әдет-ғұрып құқығы мен мұсылман құқығындағы емшек сүті арқылы туыстық қатынастарды қалыптастыру және соған байланысты некелік шектеулерге салыстырмалы талдау жүргізіледі. Қазіргі қазақ қоғамында бұл әдет-ғұрып жекелеген өңірлерді қоспағанда, негізінен жойылғаны атап өтіледі. Діни айырмашылықтардың некелік одақтарға әсері туралы деректерді талдау негізінде авторлар әртүрлі дін өкілдері арасындағы некелерді қию тәжірибесін зерттейді. Сондай-ақ мақалада дәстүрлі қазақ қоғамындағы әлеуметтік мәртебеге байланысты шектеулер қарастырылып, олардың жүзеге асу ерекшеліктеріне салыстырмалы талдау жасалады. Бұл ережелер мен шектеулердің көпшілігі бүгінгі күні де өз маңызын сақтап отырғаны атап көрсетіледі. Қорытындыда қарастырылған шектеулерге тарихи және функционалдық баға беріліп, бұл бағалау қазіргі заманғы неке және отбасы қатынастары саласындағы мәселелерді тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
отбасы; неке; дәстүр; дін; әдет-ғұрып; шариғат; құқық
Авторлық құқық (c) 2026 Табарак КАМИТ, Тусипхан ИМАММАДИ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СОТ ДІНТАНУШЫЛЫҚ САРАПТАМА: ИНСТИТУЦИОНАЛДЫҚ НЕГІЗДЕРІ МЕН ӘДІСНАМАЛЫҚ ТӘСІЛДЕРІ
Мақала сот дінтанушылық сараптамасын институционалдандыру және оны жүргізу барысында қолданылатын әдіснамалық тәсілдерді зерттеуге бағытталған. Жүргізілген зерттеулер негізінде сот дінтанушылық сараптамасының әлеуметтік және саяси даму контекстінде қалыптасуы мен институционалдануының үш кезеңі белгіленіп сипатталды. Мақалада антиэкстремизмдік бағдардың кеңеюі мен дін саласындағы мемлекеттік реттеудің күшеюі, Қазақстан Республикасының Конституциясында кепілдік берілген діни сенім бостандығының орындалуы мен мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету арасындағы тепе-теңдікті табу мәселесін өзектілігі көрсетілген. Авторлар сот дінтанушылық сараптамасының сапасы аз санды діни бірлестіктерге қатысты діни сенім бостандығы құқығының бұзылу қаупін төмендететін үйлесімді тәсілдің маңызды компоненті екендігін дәлелдейді. Зерттеу барысында сот дінтанушылық сараптаманы жүргізу сапасының критерийлері айқындалды, соның ішінде объективтілікке, сараптаманың тәуелсіздігі мен бейтараптылығына және релевантты әдістердің таңдалуы мен дінтану сарапшысының құзыреттілігінің қатаң шектелуіне ерекше мән берілді. Авторлар дін мен қоғамдағы цифрлану процестері сараптама объектілерінің сипаттары мен коммуникация формаларын өзгертетіндігін және сараптаманың әдістік және әдіснамалық сүйемелдеуін, сонымен қатар дінтанушы-сарапшылардың кәсіби біліктілігін жетілдіруді талап ететіндігін көрсетеді.
мемлекеттік діни саясат; сот дінтанушылық сараптамасы; дін және құқық; діни сенім бостандығы; дінтанушы-сарапшының құзыреттілігі; цифрлы діни контент
Авторлық құқық (c) 2026 Камиля ТЛЕУБАЕВА, Юлия ШАПОВАЛ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ЯЗИДИЛІК ДҮНИЕТАНЫМЫ МЕН ҒИБАДАТ ЖҮЙЕСІНІҢ ТАЛДАНУЫ
Язидилік көне Месопотамиялық және Ирандық дәстүрлердің ықпалымен қалыптасқан, синкреттік сипатқа ие діни феномен болып табылады. Бұл дүниетанымның негізгі ерекшелігі – көптеген ірі діндер мен жергілікті дәстүрлердің элементтерінің мозаикасы іспетті үйлесімде бірігуінде, нәтижесінде өзіндік философиялық және ритуалды жүйесін қалыптастырған. Язидилер қауымы өзгелерге жабық болып, әртүрлі мәдени және діни ықпалдарға ұшыраған, этникалық күрд диалектісіне жақын топ ретінде сипатталады. Бұл зерттеу язидилердің қалыптасу тарихын, наным-сенім жүйесін және ғибадат практикаларын кешенді түрде талдауға бағытталған. Зерттеу үдерісінде «Язиди» атауының этимологиясы, қауымның тарихи қалыптасуы кезеңдері, сондай-ақ Шейх Ади тұлғасының діни-рухани ықпалы ғылыми тұрғыдан қарастырылды. Сонымен бірге, язидилік наным-сенімдер мен ғибадат жүйесінің құрылымы мен дамуы, олардың символикалық әрі философиялық мазмұны, сондай-ақ өзге діни дәстүрлермен өзара ықпалдастығы жан-жақты талданды. Мақаланың қорытынды нәтижелері язидилік діннің философиялық, символикалық, ритуалдық және әлеуметтік қырларын кешенді түрде ашып, оның діни-танымдық құрылымын жүйелі ұғынуға мүмкіндік береді. Язидилік нанымдар мен ғибадат тәжірибелерін талдау олардың қауымның рухани және әлеуметтік өміріндегі маңызын, ұжымдық бірлікті нығайтудағы қызметін, сондай-ақ әлемді тану мен ұйымдастыруға негізделген этикалық және философиялық ұстанымдарын айқындайды. Зерттеу мазмұны язидилік ағымының күрделі символикалық жүйесін, ритуалдық практикаларын және синкреттік философиялық құрылымын ғылыми тұрғыдан бағалауға мүмкіндік береді.
Авторлық құқық (c) 2026 Саян ШЫЛМАМБЕТОВ, Бауыржан БОТАКАРАЕВ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Бұл мәтін дуалистік және нигилистік («қараңғы») дүниетанымдарға балама ретінде «жарқын онтология» мен «материалистік монадологияны» ұсынады. Телеология мен сызықтық прогрессивизмге қарсы пікір айта отырып, ол шындықты бәрі бір-бірімен байланысты үздіксіз тұтастық ретінде көрсетеді. Ғалам қажеттілік пен кездейсоқтықтың «диалектикалық ойыны» арқылы дамиды, мұнда нұсқалардың кездейсоқ сұрыпталуы, жинақталуы және «кристалдануы» эволюцияны – өмірге дейінгі кезеңнен өмірге және өмірден рационалды болмысқа жетелейді. Рационалды болмыс, әсіресе адамның қолы «әмбебап орган» ретінде осы континуум ішіндегі негізгі «қатпар» немесе «монада» ретінде талданады. Бұл «қараңғы» немесе «жарқын» кристалдануға қабілетті әмбебап трансформацияның өнімі де, белсенді агенті де. «Қараңғы кристалдану» дуализмнен, иеліктен шығарудан және басқарушылық қанаудан туындайды, нәтижесінде тұйық, қысымшыл әлеуметтік формалар пайда болады (мысалы, буржуазиялық қоғам, фашизм). Керісінше, «жарқын кристалдану» антропоцентрлік емес, спинозистік ақыл-ойды икемді, ашық әлеуметтік және субъективті формаларды дамыта отырып, табиғи тұтастықпен үйлесімді ынтымақтастық ретінде түсінуден туындайды. Ильенков, Маркс, Спиноза, Фрейд және Бенджаминге сүйене отырып, мәтін дуализмнің гносеологиялық тамырларын сынайды, рефлексивті сананың парадоксалды табиғатын зерттейді және саяси және этикалық жобаны жақтайды. Бұл жоба қоғамды да, субъективтілікті де тарихи процеске тән жалпыға ортақ туыстық, консенсус және революциялық әлеуетке («жолбарыс секірісі») негізделген болашаққа түбегейлі қайта құруды көздейді.
жарқын онтология / қараңғы онтология; материалистік монадология; кристалдану (қараңғы; жарқын); диалектикалық логика; рационалды болмыс / әмбебап трансформация
Авторлық құқық (c) 2026 Владислав СОФРОНОВ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ӘМӘУИЛЕР КЕЗЕҢІНДЕ МӘУЕРЕННАХРДЫҢ ЖАУЛАП АЛЫНУЫ ЖӘНЕ ҚҰТАЙБА БИН МУСЛИМНІҢ ИСЛАМДАНДЫРУ САЯСАТЫ
Мақалада VII–VIII ғасырлар аралығында Мәуереннахрдың мұсылман әскерлері тарапынан жаулап алыну үдерісі және Құтайба бин Муслимнің осы өңірдегі исламдандыру саясаты кешенді түрде талданады. Авторлар халифаттың шығысқа қарай кеңеюі аясында Мауереннахр мен Сырдарияның орта өңірінің стратегиялық маңызын айқындап, бұл аумақтарда жүргізілген әскери жорықтардың саяси және әлеуметтік салдарын ашып көрсетеді. Зерттеуде Әмәуилер дәуіріндегі жаулап алу әрекеттерінің кезеңдік сипаты, жергілікті соғды және түркі билеушілерімен жасалған бітімдер, жиі орын алған көтерілістер мен олардың себептері қарастырылады. Мақаланың негізгі өзегі Құтайба бин Муслимнің Хорасанда билеуші болған кезеңіндегі қызметіне арналады. Оның әскери табыстары ғана емес, сонымен қатар өңірде ислам билігін орнықтыру мақсатында жүргізген діни және әлеуметтік реформалары жан-жақты сипатталады. Атап айтқанда, мешіттер салу, араб тайпаларын қоныстандыру, жергілікті ақсүйектерді исламды қабылдауға тарту, мәуәлилерге қатысты икемді саясат ұстану сияқты шаралардың исламның таралуындағы рөлі талданады. Сонымен қатар, мақалада Испиджабтың алынуына қатысты аңыздық риуаяттар тарихи деректермен салыстырыла қарастырылып, олардың өңірлік діни санадағы орны көрсетіледі. Зерттеу нәтижесінде Мәуереннахрдың исламдануы бір сәттік немесе тек әскери күшке негізделген құбылыс емес, ұзаққа созылған, көпқырлы тарихи процесс болғаны туралы тұжырым жасалады.
Ислам; мұсылмандар; Құтайба ибн Муслим; Әмәуилер; Мәуереннахр; Хорасан; халифат
Авторлық құқық (c) 2026 Мухтар КОЖА, Бурханадин АБДИЛХАКИМ, Асан АМАНГЕЛЬДИЕВ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
БОЛМЫСТЫ ТҮСІНУДЕГІ ҮШІНШІ ТҰЛҒАНЫҢ КӨЗҚАРАСЫ. БИСЕМБАЙ КОЛУМБАЕВ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ МЕКТЕБІ
Естелікте 2025 жылғы 29 қарашада дүниеден өткен Бисембай Ерғалиұлы Колумбаевтың тұлғалық болмысы мен оның қалыптастырған философиялық мектебінің рухани-танымдық ерекшеліктері сипатталады. Ұстаздың дәрістік тәжірибесінің дәстүрлі академиялық оқыту үлгісінен шығып, адамның экзистенциалдық өзіндік танымына бағытталған болмыстық кеңістікке айналғаны қарастырылады. Колумбаевтың философиялық тәсілі «үшінші адамның көзқарасы» ұғымы арқылы ашылып, ойдың денелік тәжірибеде көрініс табатын жанды үдеріс екені көрсетіледі. Сонымен қатар адам болмысын «адамға дейінгі», «адами» және «адамнан жоғары» деңгейлер арқылы түсіндіретін триадалық құрылым философиялық мектептің дүниетанымдық негізі ретінде талданады. Бұл құрылым адамды статикалық жаратылыс емес, рухани эволюция процесіндегі субъект ретінде пайымдауға мүмкіндік береді. Естелікте ұстаздың тыныштық арқылы танылатын рухани қалпы, қимылы мен дауыс ырғағы философиялық акт ретінде сипатталып, философияның тек теориялық дискурс емес, өмірлік-экзистенциалдық тәжірибе екені негізделеді. Нәтижесінде Колумбаев мектебінің басты құндылығы адамның өзіндік рефлексиясына, ішкі болмысымен беттесуіне және рухани кемелдену жолындағы үздіксіз ізденіске бағытталатыны айқындалады.
философиялық мектеп; болмыс философиясы; үшінші адамның көзқарасы; экзистенциалдық тәжірибе; рухани эволюция; триадалық құрылым; өзіндік таным; философиялық акт
Авторлық құқық (c) 2026 Торгын САДЫКОВА (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ЖЕТІСТІКТІҢ ЦИФРЛЫҚ КӨРІНІСІ: УНИВЕРСИТЕТ САЙТТАРЫНДАҒЫ СИМВОЛДЫҚ КАПИТАЛ ТҰЖЫРЫМДАМАСЫНЫҢ ФИЛОСОФИЯСЫ
Бұл зерттеуде авторлар Қазақстандағы университеттердің институционалдық жетістігін өздерінің ресми сайттары арқылы қалай көрсетіп және түсіндіретінін қарастырды. Он бес университеттің сайттарына жүргізілген сапалық дискурс-талдау негізінде тіл, суреттер және визуалды элементтердің жоғары білім беру жүйесінде университеттердің мәртебесі мен сапасы туралы түсінікті қалай қалыптастыратыны талданады. Нәтижелер университеттердің жетістікті әртүрлі жолмен көрсететінін, яғни халықаралық мойындалуға, мемлекеттік қолдауға, инновацияларға және қоғамға қосқан үлесіне сүйенетінін көрсетеді. Зерттеу нәтижелері кейбір университеттердің жаһандық үздіксіздік пен ғылыми инновация көрсеткіштерін пайдалану арқылы өз үстемдігін айқындайтынын, ал басқалары әлеуметтік маңыздылық пен жергілікті өзектілік туралы баяндауларға сүйене отырып институционалдық легитимділікті қалыптастыратынын көрсетті. Бұл тәсілдер университеттің орны мен мүмкіндіктеріне байланысты болғанымен, жалпы алғанда университеттер арасындағы бар теңсіздікті бейнелейді. Цифрлық кеңістікте ұсынылған жетістік бейнелері бұл айырмашылықтарды қалыпты ретінде көрсетіп, құрылымдық артықшылықтарды еңбектің және жоғары сапаның нәтижесі ретінде ұсынады. Зерттеу университет сайттарының символдық билік пен теңсіздікті қалыптастыратын маңызды кеңістік екенін және ұлттық әрі жаһандық жоғары білім беру жүйелеріндегі иерархиялардың қайта өндірілуіне елеулі үлес қосатынын көрсетеді.
символдық капитал; жоғары білім; университет сайты; дискурс-талдау; университеттік жетістік; институционалдық легитимділік; қабылданатын табыстылық; цифрлық өзін-өзі таныстыру; символдық билік
Авторлық құқық (c) 2026 Мадина АЛЕНОВА, Динара ИБРАЕВА, Айнур ДЖУМАГАЛИЕВА (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ҚАЗАҚСТАН ҚОҒАМЫНДАҒЫ ҚОЖА АХМЕТ ЯСАУИ МЕН ОНЫҢ МҰРАСЫНА ҚАТЫСТЫ ҚОҒАМДЫҚ КӨЗҚАРАС
Бұл мақалада Қожа Ахмет Ясауи тұлғасы мен оның ілімінің қазіргі Қазақстан қоғамындағы қабылдану ерекшеліктері талданады. Мақала «Qаlаm» қоры 2025 жылы қазан айында жүргізген «Қазақстан Республикасында Қожа Ахмет Ясауидің тұлғасы мен рухани мұрасының қоғамның қабылдауы» атты әлеуметтік зерттеу есебі негізіндегі республикалық социологиялық сауалнама нәтижелеріне негізделген. Зерттеу Қазақстан халқының Қожа Ахмет Ясауи және оның ілімі туралы білім деңгейін бағалауға арналған. Сауалнамаға Қазақстан Республикасының барлық өңірлерінен 18 жастан асқан 1018 респондент қатысқан. Зерттеу нәтижелері Қожа Ахмет Ясауи есімінің қоғамда кеңінен танымал екенін, алайда оның ілімінің мазмұндық тұрғыдан жеткілікті деңгейде меңгерілмегенін көрсетеді. Респонденттердің басым бөлігі Ясауиді рухани-символдық тұлға ретінде қабылдайды, ал сопылық ілімнің негізгі қағидаларын нақты сипаттап бере алмайды. Ясауи іліміне қатысты білім деңгейі мен қабылдау сипаты аймақ, жас ерекшелігі және діндарлық деңгейі бойынша елеулі айырмашылықтарға ие.
Авторлық құқық (c) 2026 Лаура НУХСАТКЫЗЫ, Мурат СМАГУЛОВ, Мадина БЕКТЕНОВА (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ТАРИХИ ЖӘНЕ ЗАМАНАУИ КОНТЕКСТТЕГІ ТӘҢІРШІЛДІК
Мақалада Тәңіршілдіктің тарихына назар аударылып, бүгінгі күнге дейін Тәңір ұғымы мен Тәңіршілдік феноменіне берілген анықтамаларға және ғылыми пайымдауларға шолу жасалады. Тәңіршілдік феномені қазіргі қоғамда қайта жанданып келе жатқан әлеуметтік-мәдени және философиялық-рухани құбылыс ретінде қарастырылады. Тәңіршілдік сенімі түркі халықтарының ежелгі рухани дүниетанымының негізі болған, олардың күнделікті өмір салты мен рухани мәдениетіне өз ықпалын тигізген. Соңғы жылдары бұл тақырыпқа деген қызығушылық артып, зерттеушілер оны тарихи, философиялық және мәдени тұрғыдан қайта зерттей бастады. Қазіргі таңда көптеген ғылыми еңбектер мен зерттеулерде Тәңіршілдіктің қоғамдағы орны, оның ұлттық сана мен рухани мұраға ықпалы жан-жақты талдануда. Бұл зерттеу негізінен Қазақстан контексіне бағытталып, тәңіршілдіктің қазіргі қоғамдағы көріністері, яғни неотәңіршілдік феноменіне тоқталып, оның қайта жандануы және ұлттық құндылықтарды қалыптастырудағы тарихи рөлі қарастырылады. Бүгінгі дамыған цифрлық қоғамда тәңіршіл топтардың әлеуметтік желілер көмегімен жүргізетін әрекеттеріне мысалдар келтіріледі. Сонымен қатар, мақалада түркі халықтарының көне ескерткіштері мен Қытай жылнамаларының негізінде Тәңіршілдік пен Қытай өркениетіндегі Аспан культі арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтары салыстырмалы түрде қарастырылады.
Тәңіршілдік; Тәңір; неотәңіршілдік; түркі мәдениеті; сенім; Аспан культі; Көк аспан
Авторлық құқық (c) 2026 Айымжан РЫСКИЕВА, Салиха ЛАТИПОВА (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ЖАТСЫНУ, НИГИЛИЗМ ЖӘНЕ МАҒЫНА ІЗДЕУ: ПОСТКЕҢЕСТІК ЖӘНЕ ПОСТМОДЕРНДІК ЖАСТАР НАРРАТИВТЕРІН САЛЫСТЫРМАЛЫ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ ТАЛДАУ
«Жатсыну, нигилизм және мағына іздеу: посткеңестік және постмодерндік жастар нарративтерін салыстырмалы философиялық талдау» атты мақала қазіргі жастардың екі түрлі, бірақ өзара тоғысатын әлеуметтік-тарихи контексте – посткеңестік кеңістікте және постмодерндік Батыс әлемінде – бастан кешіп отырған психологиялық, мәдени және экзистенциалдық трансформацияларын зерттеуге арналған. Салыстырмалы философиялық көзқарасқа сүйене отырып, еңбекте жатсыну, нигилизм, өмірлік бағдарлардың жоғалуы мен тұлғалық иденттіліктің фрагменттелуі сияқты сезімдердің жастар дискурсында, шығармашылық тәжірибесінде және әлеуметтік-мәдени мінез-құлқында қалай көрініс табатыны талданады. Жастардың мағына мен тиесілілік сезімін іздеу үдерісіне жедел әлеуметтік өзгерістердің, құндылық жүйелерінің әлсіреуін, цифрлық гипершындықтың және дәстүрлі институттардың эрозиясының ықпалы қарастырылады. Экзистенциалдық философия, сыни теория, мәдениеттанулық зерттеулер мен нарративтік талдауға сүйене отырып, мақала белгісіздік, травмалық тәжірибе және идеологиялық вакуум жағдайында жастар реакциясының бірегей және ортақ үлгілерін айқындайды. Ерекше назар жастардың өз иденттілігін өнер, онлайн-қоғамдастықтар, субмәдениеттер және шығармашылық өзіндік өрнектеу практикалары арқылы қалай құрып, қайта пайымдайтынына аударылады. Зерттеу жаһандық мағына дағдарысын түсінуге үлес қосып, жастардың социомәдени турбуленттілік жағдайында жаңа этикалық шеңберлерді, қауымдастық формаларын және экзистенциалдық стратегияларды қалай қалыптастыратыны туралы жаңа ракурстар ұсынады.
жатсыну; нигилизм; посткеңестік жастар; постмодерндік жастар; экзистенциалды философия; иденттілік дағдарысы; мәдени нарративтер; цифрлық мәдениет; салыстырмалы философия; құндылық жүйелерінің трансформациясы; әлеуметтік өзгерістер; нарративтік талдау
Авторлық құқық (c) 2026 Назгуль БОЛАТБЕКОВА, Гульнар АДАЕВА, Уюду Юджел МУАЛЛА (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ТЕРЕҢ ЖӘНЕ ҚАРАҢҒЫ ЭКОЛОГИЯ: ҚАЗІРГІ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ОЙДЫҢ ПАРАДИГМАЛАРЫ
Бұл мақалада қазіргі заманғы экологиялық ойдағы екі парадигманың салыстырмалы талдауы берілген: Арне Нэсстің терең экологиясы және Тимоти Мортонның қараңғы экологиясы. Онда осы тәсілдердің философиялық болжамдарына, табиғат туралы түсініктеріне, қойылған мақсаттарына және қоршаған орта мәселелерін шешу үшін ұсынылған нақты стратегияларына негізделген конвергенциясы мен алшақтығының негізгі нүктелері зерттеледі. Зерттеу теориялық, салыстырмалы, контекстік және сыни әдістерге сүйене отырып, Нэсстің «өзін-өзі тану» идеясы мен Мортонның «гиперобъектілер» ұғымына ерекше назар аударылады. Бұл ұғымдардың антропоцентрлік көзқарастарға қалай қарсы тұратынына, экологиялық жүйелердегі адамдардың орнын қайта қарастыратынына және экологиялық дағдарыстың әртүрлі түсіндірмелерін ұсынатынына ерекше назар аударылады. Терең экология биоцентризмге, экологиялық теңдікке және барлық тіршілік формаларының ішкі құндылығын тануға негізделген нормативтік және практикалық бағдарланған көзқарас ретінде түсіндіріледі. Қараңғы экология, өз кезегінде, табиғаттың белгісіздігін, өзара байланыстылығын және мазасыздық тудыратын өлшемдерін баса көрсететін неғұрлым сындарлы және екіұшты ағым ретінде сипатталады. Бұл мақалада екі ұғымның да күшті және әлсіз жақтары бағаланады және жаһандық экологиялық дағдарысты түсіну үшін олардың идеяларын біріктірудің мүмкін жолдары көрсетілген. Бұл бізге олардың қоршаған орта мәселелерін қазіргі философиялық талқылауларға қосқан үлесін айқын көрсетуге мүмкіндік береді.
терең экология; қараңғы экология; Арне Несс; Тимоти Мортон; антропоцентризм; экологиялық дағдарыс; гипернысандар; өзін-өзі іске асыру
Авторлық құқық (c) 2026 Ерлан АУБАКИРОВ, Сергей МЕЗЕНЦЕВ, Сайра ШАМАХАЙ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
БАЛАЛАРҒА АРНАЛҒАН ФИЛОСОФИЯ (P4C) АЯСЫНДА 9–13 ЖАСТАҒЫ БАЛАЛАРДЫҢ СЫНИ ОЙЛАУ ҚАБІЛЕТТЕРІН АНЫҚТАУ ЖӘНЕ ДАМЫТУ
Бұл зерттеу Мэтью Липман әзірлеген Philosophy for Children (P4C) әдістемесіне негізделген, 9-13 жас аралығындағы балалардың ойлау дағдыларын анықтауға және оны дамытуға философиялық диалог сабақтарының рөлін көрсетеді. Философия – ересекке де, балаға да, барлық ғылым саласына да икемді әмбебап ойлау мәдениеті. Қазіргі цифрлық қоғамда баланың ойлау дағдыларын табиғи жолмен дамытуда «балаларға арналған философияның» (Philosophy for Children, P4C), яғни философияны балалық шақтан оқытудың маңызы өте зор. Философиялық диалог сабақтары балаларды терең ойлауға, пікір алмасуға, әлемге ерекше көзқараспен қарауға, мәнді-мағыналы жауап беруге, шешім қабылдауға, рефлексия жасауға және өзіне деген сенімділігін күшейтуге үйретеді. Зерттеудің мақсаты – философиялық диалог арқылы балалардың түрлі ойлау әрекеттерін анықтау және оларды дамытудың жолдарын көрсету. Зерттеу барысында бақылау, сауалнама арқылы деректерге мазмұнды талдау жүргізілді. Әр философиялық диалог сабақтарының кіріспелері түрлі қызықты әрі ұлттық құндылықтармен үйлестірілген материалдар арқылы баланың әр түрлі ойлау әрекеті дағдыларының ашылуына ықпал етті. Зерттеу нәтижелері философиялық білім берудің баланың интеллектуалды және тұлғалық дамуына әсерін дәлелдейді, сондай-ақ қазіргі отандық білім беру жүйесінде оның маңыздылығы мен қажеттілігін көрсетеді.
балалар философиясы; философиялық диалог; сыни ойлау; ойлау дағдысы; P4C әдістемесі
Авторлық құқық (c) 2026 Айнара САРСЕНБАЕВА, Асет КУРАНБЕК (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ЭКЗИСТЕНЦИАЛИЗМ ЖӘНЕ ЖАЛҒАН ИНТЕРПРЕТАЦИЯЛАР: ТАНЫМАЛ СТЕРЕОТИПТЕРГЕ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ СЫН
Мақалада қазіргі заманғы философиялық және мәдени дискурста экзистенциализмге қатысты қалыптасқан үстірт қабылдаулар мен бұрмаланған түсініктер талданады. Әлемдік деңгейде мағынасыздық, алаңдаушылық, жалғыздық және өмір мәнін іздеуге байланысты туындаған дағдарыстар бұл философиялық бағыттың өзектілігін қайта арттырғанымен, қоғамдық санада және ғылыми ортада экзистенциализм жиі түрде атеизммен, пессимизммен немесе депрессиямен байланыстырылады. Сонымен қатар оны тек Ж. Сартр тұлғасымен шектеп қарастыру үрдісі кең таралғаны айқындалады. Экзистенциализмді бұрмалай түсіну академиялық пікірталасты ғана қиындатып қоймай, қоғам санасында бұл философияның түпкі мәнінен айырылуына әкеледі. Сол себепті зерттеуде осындай қате түсініктерден арылу арқылы экзистенциализмнің шынайы категориялық табиғаты және адам болмысына тән рухани шиеленістері айқындалады. Философиялық ойдың терең онтологиялық және гуманистік қырлары нақтыланып, үстірт интерпретациялардан ажырату қажеттілігі негізделеді. Зерттеу апофатикалық тәсілге сүйенеді, яғни аутентикалық түсінікті қате ұғымдарды теріске шығару арқылы нақтылайды. Зерттеу нәтижелері экзистенциализмді үстірт қабылдаудың мәдени және академиялық салдарын көрсетуге бағытталған. Мақаланың жаңалығы – кең таралған стереотиптерді жүйелі талдау арқылы экзистенциализмнің түпкі мәнін қалпына келтіру. Мақала философиялық пайым мен гуманитарлық білім беру арасындағы байланысты күшейтуге үлес қосады.
батыс философиясы; экзистенциализм; стереотип; гуманитарлық білім; онтология; философиялық бұрмалау; апофатикалық әдіс; Сартр
Авторлық құқық (c) 2026 Сакен НУРКАБЕКУЛЫ, Турсун ГАБИТОВ, Динара АБИТАЙ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ЖАБАЙХАН МҮБАРАКҰЛЫ ӘБДІЛДИН РУХЫНА БАҒЫШТАЛҒАН ЕСТЕЛІК
2025 жылғы 3 желтоқсанда 93 жасқа қараған шағында көрнекті философ, диалектика мен таным теориясының білгірі, қазақстандық диалектика және диалектикалық логика мектебінің негізін қалаушы, философия ғылымдарының докторы, Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Академигі, зор білім иесі, айқын азаматтық ұстанымы бар тұлға – Жабайхан Мүбаракұлы Әбділдин дүниеден өтті. Өз өмірін ХХ ғасырдың 60-жылдарынан бастап философиямен байланыстырған, Жабайхан Әбділдин Қазақстандағы өзіндік философиялық мектептің дамуының жарқын символына және әлемдік философиялық қауымдастықтағы мәртебелі тұлғаға айналды, 1968 жылдан бастап бүкіләлемдік философиялық конгрестердің белсенді қатысушысы болды. Жабайхан Мүбаракұлының шығармашылық ғұмырын үш кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезең – 1959–1998 жылдар, Алматымен, Ғылым академиясының философия және құқық институтындағы қызметімен байланысты. Бұл кезең оның ғалым, диалектикалық логика бойынша ғылыми мектептің жетекшісі ретінде қалыптасуының уақыты болды. Екінші кезең – 1998–2007 жылдар, Астанамен және ҚР Парламенті Сенатының комитеттеріндегі депутаттық қызметімен байланысты. Бұл – оның саяси және азаматтық белсенділігінің кезеңі, 1920–30 жылдары репрессияға ұшыраған қазақ халқының көрнекті қайраткерлерін ақтау жөніндегі комиссиядағы жемісті еңбегімен ерекшеленеді. Үшінші кезең – 2007–2025 жылдар, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің философия кафедрасымен байланысты. Осы уақытта Жабайхан Мүбаракұлының 25 томдық толық шығармалар жинағы жарық көрді. Дәл осы кафедрада өзінің бастамасымен «Қазіргі философияның өзекті мәселелері» (2008, 2013, 2018, 2023), «Ильенков оқулары. Философия және мәдениет» (2011) атты халықаралық конференциялар ұйымдастырылды. Жабайхан Мүбаракұлын еске ала отырып, 2018 жылы, оның 85 жылдық мерейтойы қарсаңында сол уақыттағы Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің философия кафедрасында бірге қызмет жасаған әріптестері Кульшат Медеуова, Ұлболсын Сандыбаева және Динара Рысқұлбекова алған сұхбатты қайта жариялап отырмыз.
Авторлық құқық (c) 2026 Кульшат Медеуова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ИСЛАМ УАҒЫЗШЫЛАРЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІ АРҚЫЛЫ ЖАСТАРҒА ЫҚПАЛЫ
Қазіргі цифрландыру дәуірінде әлеуметтік желілер жастардың ақпарат алу кеңістігін, дүниетанымын және тұлғалық қалыптасуын айқындайтын негізгі факторлардың біріне айналды. Әлеуметтік платформалар ислам діни білімін, құндылықтарын және рухани-адамгершілік насихаттарын кең аудиторияға таратуда белсенді қолданылуда. Бұл зерттеудің негізгі мақсаты - әлеуметтік желілердегі исламдық уағызшылардың жастардың діни санасына, құндылықтық бағдарларына және мінез-құлықтық моделіне тигізетін ықпалын жан-жақты талдау. Зерттеу барысында сандық және сапалық әдістер кешені қолданылды: медиамониторинг, салыстырмалы талдау, деректерді жіктеу, сондай-ақ 18-20 жас аралығындағы жастар арасында онлайн сауалнама жүргізілді. Alem Research платформасы арқылы жүргізілген медиамониторинг нәтижелері жастардың исламдық онлайн контентке қызығушылығының тұрақты өсіп келе жатқанын, әсіресе қысқа видеолар мен мотивациялық мазмұнның жоғары сұранысқа ие екенін көрсетті. Зерттеу исламдық онлайн уағыздың екіжақты әсерін анықтады: бірі, ол жастардың діни білімге қолжетімділігін арттырып, оң құндылықтарды қалыптастыруға ықпал етеді; екіншісі, жалған ақпараттың таралуы мен радикалды көзқарастардың пайда болу қаупін күшейтеді. Сондықтан жастардың медиасауаттылығын арттыру, діни цифрлық қауіпсіздікті күшейту және ресми діни институттардың онлайн кеңістікте белсенділігін арттыру өзекті мәселелер ретінде айқындалады.
әлеуметтік желілер; исламдық уағыз; жастар; цифрлық дін; онлайн ықпал; жалған ақпарат; діни сауаттылық; манипуляция; цифрлық қауіпсіздік
Авторлық құқық (c) 2026 Нургуль Кабылбаева, Калимаш Бегалинова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
БАПТИЗМНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ: ДЖОН СМИТ МҰРАСЫ ЖӘНЕ ҚАЗІРГІ ДІНИ КОНТЕКСТ
Мақалада баптизмнің қалыптасу алғышарттары мен теологиялық негіздері, сондай-ақ оның бастауында тұрған Джон Смиттің діни көзқарастарының эволюциясы талданады. Зерттеу XVI-XVII ғасырлардағы Англияның әлеуметтік-саяси ахуалының баптистік қауымның құрылуына ықпалын көрсетеді. Мәтіндік деректер Смиттің өзін шомылдыруы мен алғашқы баптистік қауымды шамамен 1609 жылы ұйымдастыру кезеңінде оның әлі дәстүрлі кальвинистік сенімдерді – таңдалу, жазалануға ұшырау және бастапқы күнә – ұстанғанын аңғартады. Алайда 1610 жылға қарай ол бұл қағидаларды ашық түрде терістейді. Мақалада осы өзгерістің хронологиясы мен ықтимал себептері қарастырылып, бас тартудың негізгі факторы ретінде Уотерландер меннониттерімен байланыс ұсынылады. Осыған сәйкес, кең тараған пікірден өзгеше түрде, алғашқы баптистік қауым бастапқыда кальвинистік бағдарда болғанымен, қысқа мерзім ішінде арминиандық және меннониттік ықпалдарға жылдам ойысқаны дәлелденеді. Мақалада Смиттің кальвинизмнен арминианизмге, әрі қарай меннониттік ықпалға ауысуы, сонымен бірге бастапқы күнә мәселесіне қатысты ұстанымдары жүйелі талданады. Сондай-ақ қазіргі Қазақстандағы баптизмнің Смит мұрасымен ықтимал байланыстары, қауымдардың сенімдік ерекшеліктері мен тарихи дамуы қарастырылып, баптистік ағым ішіндегі бағыттарды жіктеу ұсынылады. Зерттеу тарихи деректер мен теологиялық еңбектерге, сондай-ақ баптистердің құтқарылуды субъективті сезінуі (Қасиетті Рухтың әсері) туралы куәліктеріне сүйенген кешенді талдауға негізделеді.
баптизм, Джон Смит, кальвинизм, арминианизм, меннониттер, Уотерландер, бастапқы күнә, Қазақстандағы баптизм.
Авторлық құқық (c) 2026 Дидар Мамырбаев, Қалмахан Ержан , Жанболат Тологон, Асан Сулейменов (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ҚАЙЫРЫМДЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІНІҢ ШАРИҒИ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚТЫҚ НЕГІЗДЕРІ: САЛЫСТЫРМАЛЫ ТАЛДАУ
Мақала Қазақстан Республикасындағы қайырымдылық қызметінің шариғи және құқықтық негіздерін кешенді түрде талдауға арналған. Зерттеуде исламдық қайырымдылық институттарының (зекет, садақа, уақып) шариғи мәні мен оларды реттейтін ұлттық зайырлы құқықтық тетіктердің өзара қатынасы пәнаралық және салыстырмалы-құқықтық тәсілдер негізінде қарастырылады. Исламдық әлеуметтік ойдың классикалық және заманауи өкілдерінің еңбектеріне, сондай-ақ Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сүйене отырып, қайырымдылық қызметінің діни-этикалық және құқықтық өлшемдері талданады. Зерттеу нәтижелері шариғат пен ұлттық заңнаманың қайырымдылық саласындағы қатынасы қарама-қарсы жүйелер ретінде емес, әртүрлі нормативтік деңгейде әрекет ететін және ортақ әлеуметтік мақсаттарға бағытталған толықтырушы механизмдер ретінде негізделетінін көрсетеді. Сонымен қатар мақалада қайырымдылық қызметінің институционалдық және экономикалық аспектілері, оның ішінде басқару, қоғамдық сенім, есептілік және салықтық реттеу мәселелері қарастырылады. Зерттеу нәтижелері шариғи этикалық қағидалар мен зайырлы құқықтық тетіктерді үйлестіру әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз ету мен азаматтық қоғам институттарын нығайтудың тиімді жолы екенін айқындайды.
қайырымдылық қызметі; исламдық қайырымдылық; зекет; уақып; шариғат; зайырлы құқық; құқықтық плюрализм; коммерциялық емес ұйымдар; салықтық реттеу; азаматтық қоғам
Авторлық құқық (c) 2026 Касым Касабеков (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
АНАДОЛЫДАҒЫ ШАМАНИЗМ ҚАЛДЫҚТАРЫ: МӘДЕНИ САБАҚТАСТЫҚТЫ ТАЛДАУ
Бұл зерттеу Анадолы аумағында өмір сүретін түрік қоғамындағы шаманистік нанымдар мен тәжірибелердің мәдени сабақтастығын зерттеуді мақсат етеді. Зерттеудің негізгі мақсаты – тарих бойы түрлі діндер мен мәдениеттермен өзара әрекеттескен түріктер ежелгі шаманистік дәстүрлерінің элементтерін бүгінгі күнге дейін қалай сақтап, жеткізгенін анықтау. Зерттеуде сапалық әдіс қолданылып, сипаттамалық шолу үлгісі зерттеу дизайны ретінде таңдалды. Негізгі дерек жинау құралы – әдебиеттерге шолу болды. Зерттеудің орталық сұрағы мынадай: Бүгінгі Анадолыдағы қандай шаманистік тәжірибелер мен нанымдар сақталған және олардың түрік мәдениетіндегі рөлі қандай? Зерттеу белгілі бір шектеулерге ие, соның ішінде дереккөздердің шектеулілігі мен аймақтық тәжірибе айырмашылықтары бар. Оның өзектілігі – қазіргі түрік мәдениетінде сақталған шаманистік элементтердің нақты мысалдарын көрсетуінде. Негізгі нәтижелерге көз тию моншағы, қызыл лента қолдану, қорғасын құю рәсімдері, ағаштарға шүберек байлау, мәуліт пен иләхи оқу, балаларға табиғатқа қатысты есімдер беру сияқты тәжірибелердің жалғасуы жатады. Бұл нәтижелер шаманизмнің тек тарихи сенім жүйесі емес, түрік мәдени жадында және күнделікті өмірінде әлі де ықпалды екендігін көрсетеді.
Дін социологиясы; шаманизм; түрік мәдениеті; қам; мәдени сабақтастық; Анадолы; рәсімдер мен нанымдар
Авторлық құқық (c) 2026 Медине Арслан, Йылмаз Ари (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
БЕЙНЕЛЕУ ӨНЕРІ: XX ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ XXI ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН МЕН МОНҒОЛИЯ
Бұл мақалада XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басындағы Қазақстан мен Моңғолияның бейнелеу өнерінің даму үдерісі, стильдік бағыттары мен көркемдік ерекшеліктері жан-жақты қарастырылады. Екі елдің де тарихи-мәдени ортақ тамырлары, көшпелі өмір салты мен дәстүрлі дүниетаным элементтері олардың қазіргі заманғы бейнелеу өнерінде өзіндік сипатпен көрініс тапқаны айқындалады. ХХ ғасырдың соңы – кеңестік идеологияның әлсіреп, ұлттық рухани жаңғыру кезеңіне ұласқан уақыт болды. Осы кезеңде қазақстандық және моңғол суретшілер дәстүр мен жаңашылдықты ұштастыруға ұмтылды. Қазақстанда Ә. Қастеев атындағы өнер мектебі мен заманауи кескіндеме, графика, мүсін өнері саласында жаңа көркемдік тіл ізденістері пайда болды. К. Телжанов, Г. Исмаилова, Е. Сидоркин сынды суретшілердің шығармашылығы ұлттық рухты жаңғыртумен қатар, модернистік және экспрессионистік тәсілдерді қолдануымен ерекшеленді. Ал XXI ғасырдың басында жас буын суретшілер – инсталляция, перформанс, цифрлық және экологиялық бағыттар арқылы бейнелеу өнерін жаңа деңгейге көтерді. Моңғолияда да осыған ұқсас бағыт байқалды: социалистік реализм шеңберінен шығуға ұмтылған суретшілер ұлттық мифология мен буддистік символиканы қазіргі эстетикамен біріктірді. Б. Амгалан, Ц. Цолмон, П. Энхжаргал сияқты суретшілердің еңбектері ұлттық болмыс пен жаһандық мәдени үдерістердің тоғысын көрсетеді. Мақалада екі елдің өнеріндегі ортақ тенденциялар – ұлттық бірегейлікті сақтау, жаһандану жағдайындағы мәдени диалог, дәстүр мен технологияның үйлесімі – ғылыми тұрғыда салыстырмалы талданады. Сонымен қатар қазіргі заманғы бейнелеу өнерінің қоғамдағы әлеуметтік және рухани қызметі айқындалып, болашақтағы даму бағыттары ұсынылады.
бейнелеу өнері; Қазақстан; Моңғолия; заманауи өнер; ұлттық дәстүр; модернизм; жаһандану; мәдени диалог; эстетика; рухани жаңғыру
Авторлық құқық (c) 2026 Бибігүл Захай (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
«МӘҺДИ» КОНЦЕПЦИЯСЫНЫҢ ИСЛАМДЫҚ СЕНІМ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ОРНЫ МЕН ИНТЕРПРЕТАЦИЯСЫ
Мақала исламдық сенім жүйесіндегі «Мәһди» ұғымының тарихи қалыптасуы, теологиялық интерпретациясы және оның сүнниттік пен шииттік дәстүрлердегі түсіндірмелері кешенді түрде зерттеуге бағытталған. Зерттеу мақсаты Мәһди концепциясының Құран мен хадистегі негіздерін айқындау, оның діни-идеологиялық және саяси контекстегі эволюциясын көрсету. Жұмыс барысында PRISMA әдістемесіне сүйенген жүйелі әдеби шолу тәсілі қолданылып, Scopus және Google Scholar дерекқорларындағы жарияланымдар сарапталған. Мақала Мәһди ұғымының этимологиялық мәні, алғашқы тарихи көріністері және сүнниттік пен шииттік бағыттар арасындағы интерпретациялық айырмашылықтар қарастырылады. Құранда «Мәһди» термині тікелей кездеспегенімен, оның мағыналық өрісі «һүда» және «һади» ұғымдарымен байланыстырылып, «тура жолға бастаушы» мағынасы тұрғысынан түсіндіріледі. Хадис әдебиетінде Мәһдиге қатысты риуаяттар кеңінен кездеседі, олардың ішінен сенімді (сахих) және әлсіз (даиф) нұсқалар арасындағы айырмашылықтар иснадтық (тізбектік) талдау арқылы анықталады. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, шииттік Иснәашария мектебі Құран аяттарын та’уил (астарлы түсіндіру) әдісімен Мәһдиге қатысты түсіндірсе, сүнниттік дәстүрде бұл ұғым негізінен хадистер мен тарихи контекстер арқылы айқындалады. Сонымен бірге, Мәһди мен мүжәддид ұғымдарының айырмашылықтары да талданған: Мәһди ақырзаманда әділдік орнатушы рухани жетекші болса, мүжәддид әр ғасырда дінді жаңғыртушы тұлға ретінде қарастырылады. Зерттеу нәтижесінде Мәһди концепциясы исламдық эсхатологияның өзекті құрамдас бөлігі ретінде діни сана, әлеуметтік әділет және тарихи сана категорияларымен тығыз байланыста қарастырылатыны анықталды.
Мәһди; эсхатология; ақида; сүнниттік және шииттік дәстүр; Құран; хадис; исламдық теология; та’уил; мүжәддид
Авторлық құқық (c) 2026 Бауржан Курбанов, Бактыбай Бейсенбаев, Нурлан Кайрбеков (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ХАЛЛЮ ФӘНДОМДАРЫ: ЗЕРТТЕУЛЕРДЕН НЕНІ АҢҒАРУҒА БОЛАДЫ
Жаһандық корей толқыны (Халлю) аймақтық шекаралардан асып, Орталық Азияға да жетіп, Қазақстан оның ең белсенді қабылдау кеңістіктерінің біріне айналды. Халлю феномені жөніндегі ғылыми талқылаулар Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияда кең тарағанымен, бұл құбылыстың еліміздің контекстіндегі таралуы, локализациясы және фәндомның қалыптасуы әлі де жеткілікті зерттелмеген. Аталмыш мақала 2014-2025 жылдар аралығында жарияланған (n=17) академиялық және жартылай академиялық еңбектерге сапалық жүйелі шолу (QSLR) әдісімен талдау жасауға бағытталған. Зерттеу Халлюды қабылдау, фәндом тәжірибелері мен оның әлеуметтік-мәдени салдарын қарастырады. Отандық және шетелдік зерттеулерді біріктіріп, жұмсақ күш, мәдени кімдік, гендерлік репрезентациялар және Q-pop феноменінің глокализациясы сынды негізгі тақырыптық бағыттарды айқындайды. Қазақстандағы Халлю фандомдарын зерделеу жұмыстары әсіресе отандық зерттеушілер тарапынан әдістемелік тұрғыда шағын ауқымды қамтитын сауалнамалар мен сипаттамалық талдаулармен шектелген. Зерттеу нарративтерінің көбі Халлюдың қазақстандық жастар арасында эмоциялық кері ықпалы мен фанаттардың оңтүстік корейлік жұмсақ күштің тұтынушысы ретінде қызмет ететініне ғана назар аударды. Мақала ұлттық ауқымды қамтитын, ұзақмерзімді, цифрлық-этнографиялық және салыстырмалы тәсілдерді қолданудың маңыздылығын атап өтіп, Қазақстанды жаһандық фәндом зерттеулерінің ғылыми өрінісіне орнықтыру қажеттілігіне тоқталады.
Халлю; K-поп; фәндом; бұқаралық мәдениет; жұмсақ күш; Q-поп; мәдени жаһандану; сапалық шолу; глокализация
Авторлық құқық (c) 2026 Еламан Музаппар (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
МЕМЛЕКЕТТІК БАСҚАРУДАҒЫ ИНСТИТУЦИОНАЛДЫҚ ЖАДЫ ЖӘНЕ СЫНИ РАЦИОНАЛИЗМ
Бұл мақалада әлеуметтік институттардың жұмыс істеуі білімді, баяндауды және ұйымдық сәйкестікті қамтитын институционалдық жад тұжырымдамасы тұрғысынан талданады. Тұжырымдаманың өткен қателіктердің қайталануын болдырмауға практикалық бағыты институционалдық жадты сыни рационализм контексінде түсіндіруге мүмкіндік береді. Эмпирикалық материал үкіметтік және үкіметтік емес ұйымдар деңгейінде институционалдық жадпен жұмыс істеудің қазіргі тәжірибелерін көрсететін қазақстандық жағдайлар арқылы берілген. Әлемдік және қазақстандық тәжірибені талдау институционалдық жад мәселесінің мемлекеттік сектор үшін ерекше өзекті екенін көрсетеді. Зерттеу бұл мәселені шешудің үш тәсілін анықтайды: институционалдық жад оны тасымалдаушыларға байланысты - идеялардың сабақтастығы адамдар арасындағы сабақтастықпен қамтамасыз етіледі; институционалдық жад ұйымдық жадтан өседі, ол өз кезегінде білімнің өсуіне, соның ішінде оқыту арқылы негізделген; және институционалдық жад жасанды интеллект құралдарын пайдаланып дамиды. Соңғысы Қазақстанның цифрлық мемлекетке айналу стратегиялық мақсатының ажырамас бөлігіне айналуда.
институционалдық жады; сыни рационализм; мемлекеттік басқару; Қазақстан
Авторлық құқық (c) 2026 Жомарт Медеуов (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
БІЛІМ ҚОҒАМЫНЫҢ ТРАНСФОРМАЦИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ АДАМ СУБЪЕКТІЛІГІ: ПАССИВТІ ТҰТЫНУШЫДАН БЕЛСЕНДІ ЖАСАМПАЗҒА ДЕЙІН
Мақалада білім қоғамы дәуіріндегі адам субъектілігінің трансформациясы философиялық тұрғыдан талданады. Зерттеудің мақсаты – цифрлық дәуірде субъект мәртебесінің өзгеру ерекшеліктерін айқындау және адамның технологиялық тұрғыдан басқарылатын ортада дербестігін сақтау мүмкіндіктерін анықтау. Зерттеудің ғылыми жаңалығы – білімді тұтынудың пассивті моделінен мағыналарды белсенді құру моделіне өтуді философиялық тұрғыдан негіздеуде. Дәстүрлі әлеуметтанулық және мәдениеттанулық түсіндірулерден айырмашылығы, авторлар субъектілікті ақыл, ар-ождан және шығармашылық бірігетін рухани-адамгершілік және когнитивтік өзін-өзі анықтау үдерісі ретінде қарастырады. Зерттеудің әдіснамалық негізін герменевтикалық талдау, пәнаралық тәсіл және отандық пен шетелдік философтардың идеяларын тұжырымдамалық қайта құру құрайды. Білім, технология және адам еркіндігі арасындағы өзара байланыс мәселесіне ерекше назар аударылады. Философия тек түсіндіру қызметін ғана емес, сонымен қатар тұлғаның тұтастығын және сыни рефлексия қабілетін сақтауға бағытталған экзистенциалды-қорғау қызметін де атқаратыны көрсетіледі. Қазақ ойшылдарының идеялары негізінде субъектілік белсенділіктің рухани-адамгершілік табиғаты, өзін-өзі жетілдіру мен мәдени жауапкершілікпен байланысы ашылады. Мақалада цифрлық дәуірдің сын-қатерлері жағдайында философиялық антропологияны қайта пайымдау қажеттілігі дәлелденеді. Зерттеу нәтижесінде субъектілікті таңдау, күш-жігер және жеке жауапкершілік арқылы қалыптасатын динамикалық әрі құндылыққа бағытталған категория ретінде түсінгенде ғана оны сақтау мүмкін екені тұжырымдалады.
субъектілік; білім қоғамы; цифрландыру; философиялық антропология; сәйкестік; сыни ойлау; постгуманизм
Авторлық құқық (c) 2026 Гульбарам Кульжанова, Екатерина Прилукова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
МАСКА ФИЛОСОФИЯСЫ: АДАМ БОЛМЫСЫНЫҢ САХНАЛЫҚ КЕҢІСТІГІ
Бұл мақалада маска феномені адамның болмыстық құрылымын сахналық кеңістікте көрсету құралы ретінде философиялық тұрғыдан зерттеледі. Маска тек театр элементі ғана емес, адам мен қоғам арасындағы байланыс, ішкі сезім мен сыртқы рөл арасындағы диалектиканы ашатын символ болып табылады. Зерттеу драматургиялық шығармалар мен сахналық тәжірибе арқылы кейіпкердің өзіндік болмысын білдіруде масканың рөлін, шынайылық пен жасандылық, еркіндік пен әлеуметтік міндет арасындағы өзара қатынасты қарастырады. Философиялық, семиотикалық және психоанализдік тәсілдер негізінде Ницше, Юнг, Сартр және Фуко идеялары талданады. Сонымен қатар, қазақ дәстүрлі мәдениетіндегі маскаға ұқсас рәміздер философиялық тұрғыдан интерпретацияланады. Нәтижесінде маска адам болмысының сахналық көрінісі ретінде тұлғаның ішкі еркіндігі мен рөлдік қатынас арасындағы байланысты, сондай-ақ шынайылық пен бейнеліліктің диалектикасын көрсететін философиялық категорияға айналады. Бұл зерттеу қазіргі философиялық дискурста әлеуметтік және мәдени процестерді терең түсінуге мүмкіндік береді.
маска философиясы; экзистенция; адам болмысы; символизм; сахналық кеңістік; драматургия; философиялық талдау
Авторлық құқық (c) 2026 Анар Курмангалиева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0