JETE – JОURNAL OF PHILOSOPHY, RELIGIOUS AND CULTURAL STUDIES
НАО "Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева"
ЖАБАЙХАН МҮБАРАКҰЛЫ ӘБДІЛДИН РУХЫНА БАҒЫШТАЛҒАН ЕСТЕЛІК
2025 жылғы 3 желтоқсанда 93 жасқа қараған шағында көрнекті философ, диалектика мен таным теориясының білгірі, қазақстандық диалектика және диалектикалық логика мектебінің негізін қалаушы, философия ғылымдарының докторы, Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Академигі, зор білім иесі, айқын азаматтық ұстанымы бар тұлға – Жабайхан Мүбаракұлы Әбділдин дүниеден өтті. Өз өмірін ХХ ғасырдың 60-жылдарынан бастап философиямен байланыстырған, Жабайхан Әбділдин Қазақстандағы өзіндік философиялық мектептің дамуының жарқын символына және әлемдік философиялық қауымдастықтағы мәртебелі тұлғаға айналды, 1968 жылдан бастап бүкіләлемдік философиялық конгрестердің белсенді қатысушысы болды. Жабайхан Мүбаракұлының шығармашылық ғұмырын үш кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезең – 1959–1998 жылдар, Алматымен, Ғылым академиясының философия және құқық институтындағы қызметімен байланысты. Бұл кезең оның ғалым, диалектикалық логика бойынша ғылыми мектептің жетекшісі ретінде қалыптасуының уақыты болды. Екінші кезең – 1998–2007 жылдар, Астанамен және ҚР Парламенті Сенатының комитеттеріндегі депутаттық қызметімен байланысты. Бұл – оның саяси және азаматтық белсенділігінің кезеңі, 1920–30 жылдары репрессияға ұшыраған қазақ халқының көрнекті қайраткерлерін ақтау жөніндегі комиссиядағы жемісті еңбегімен ерекшеленеді. Үшінші кезең – 2007–2025 жылдар, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің философия кафедрасымен байланысты. Осы уақытта Жабайхан Мүбаракұлының 25 томдық толық шығармалар жинағы жарық көрді. Дәл осы кафедрада өзінің бастамасымен «Қазіргі философияның өзекті мәселелері» (2008, 2013, 2018, 2023), «Ильенков оқулары. Философия және мәдениет» (2011) атты халықаралық конференциялар ұйымдастырылды. Жабайхан Мүбаракұлын еске ала отырып, 2018 жылы, оның 85 жылдық мерейтойы қарсаңында сол уақыттағы Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің философия кафедрасында бірге қызмет жасаған әріптестері Кульшат Медеуова, Ұлболсын Сандыбаева және Динара Рысқұлбекова алған сұхбатты қайта жариялап отырмыз.
Авторлық құқық (c) 2026 Кульшат Медеуова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ИСЛАМ УАҒЫЗШЫЛАРЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІ АРҚЫЛЫ ЖАСТАРҒА ЫҚПАЛЫ
Қазіргі цифрландыру дәуірінде әлеуметтік желілер жастардың ақпарат алу кеңістігін, дүниетанымын және тұлғалық қалыптасуын айқындайтын негізгі факторлардың біріне айналды. Әлеуметтік платформалар ислам діни білімін, құндылықтарын және рухани-адамгершілік насихаттарын кең аудиторияға таратуда белсенді қолданылуда. Бұл зерттеудің негізгі мақсаты - әлеуметтік желілердегі исламдық уағызшылардың жастардың діни санасына, құндылықтық бағдарларына және мінез-құлықтық моделіне тигізетін ықпалын жан-жақты талдау. Зерттеу барысында сандық және сапалық әдістер кешені қолданылды: медиамониторинг, салыстырмалы талдау, деректерді жіктеу, сондай-ақ 18-20 жас аралығындағы жастар арасында онлайн сауалнама жүргізілді. Alem Research платформасы арқылы жүргізілген медиамониторинг нәтижелері жастардың исламдық онлайн контентке қызығушылығының тұрақты өсіп келе жатқанын, әсіресе қысқа видеолар мен мотивациялық мазмұнның жоғары сұранысқа ие екенін көрсетті. Зерттеу исламдық онлайн уағыздың екіжақты әсерін анықтады: бірі, ол жастардың діни білімге қолжетімділігін арттырып, оң құндылықтарды қалыптастыруға ықпал етеді; екіншісі, жалған ақпараттың таралуы мен радикалды көзқарастардың пайда болу қаупін күшейтеді. Сондықтан жастардың медиасауаттылығын арттыру, діни цифрлық қауіпсіздікті күшейту және ресми діни институттардың онлайн кеңістікте белсенділігін арттыру өзекті мәселелер ретінде айқындалады.
әлеуметтік желілер; исламдық уағыз; жастар; цифрлық дін; онлайн ықпал; жалған ақпарат; діни сауаттылық; манипуляция; цифрлық қауіпсіздік
Авторлық құқық (c) 2026 Нургуль Кабылбаева, Калимаш Бегалинова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
БАПТИЗМНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ: ДЖОН СМИТ МҰРАСЫ ЖӘНЕ ҚАЗІРГІ ДІНИ КОНТЕКСТ
Мақалада баптизмнің қалыптасу алғышарттары мен теологиялық негіздері, сондай-ақ оның бастауында тұрған Джон Смиттің діни көзқарастарының эволюциясы талданады. Зерттеу XVI-XVII ғасырлардағы Англияның әлеуметтік-саяси ахуалының баптистік қауымның құрылуына ықпалын көрсетеді. Мәтіндік деректер Смиттің өзін шомылдыруы мен алғашқы баптистік қауымды шамамен 1609 жылы ұйымдастыру кезеңінде оның әлі дәстүрлі кальвинистік сенімдерді – таңдалу, жазалануға ұшырау және бастапқы күнә – ұстанғанын аңғартады. Алайда 1610 жылға қарай ол бұл қағидаларды ашық түрде терістейді. Мақалада осы өзгерістің хронологиясы мен ықтимал себептері қарастырылып, бас тартудың негізгі факторы ретінде Уотерландер меннониттерімен байланыс ұсынылады. Осыған сәйкес, кең тараған пікірден өзгеше түрде, алғашқы баптистік қауым бастапқыда кальвинистік бағдарда болғанымен, қысқа мерзім ішінде арминиандық және меннониттік ықпалдарға жылдам ойысқаны дәлелденеді. Мақалада Смиттің кальвинизмнен арминианизмге, әрі қарай меннониттік ықпалға ауысуы, сонымен бірге бастапқы күнә мәселесіне қатысты ұстанымдары жүйелі талданады. Сондай-ақ қазіргі Қазақстандағы баптизмнің Смит мұрасымен ықтимал байланыстары, қауымдардың сенімдік ерекшеліктері мен тарихи дамуы қарастырылып, баптистік ағым ішіндегі бағыттарды жіктеу ұсынылады. Зерттеу тарихи деректер мен теологиялық еңбектерге, сондай-ақ баптистердің құтқарылуды субъективті сезінуі (Қасиетті Рухтың әсері) туралы куәліктеріне сүйенген кешенді талдауға негізделеді.
баптизм, Джон Смит, кальвинизм, арминианизм, меннониттер, Уотерландер, бастапқы күнә, Қазақстандағы баптизм.
Авторлық құқық (c) 2026 Дидар Мамырбаев, Қалмахан Ержан , Жанболат Тологон, Асан Сулейменов (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ҚАЙЫРЫМДЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІНІҢ ШАРИҒИ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚТЫҚ НЕГІЗДЕРІ: САЛЫСТЫРМАЛЫ ТАЛДАУ
Мақала Қазақстан Республикасындағы қайырымдылық қызметінің шариғи және құқықтық негіздерін кешенді түрде талдауға арналған. Зерттеуде исламдық қайырымдылық институттарының (зекет, садақа, уақып) шариғи мәні мен оларды реттейтін ұлттық зайырлы құқықтық тетіктердің өзара қатынасы пәнаралық және салыстырмалы-құқықтық тәсілдер негізінде қарастырылады. Исламдық әлеуметтік ойдың классикалық және заманауи өкілдерінің еңбектеріне, сондай-ақ Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сүйене отырып, қайырымдылық қызметінің діни-этикалық және құқықтық өлшемдері талданады. Зерттеу нәтижелері шариғат пен ұлттық заңнаманың қайырымдылық саласындағы қатынасы қарама-қарсы жүйелер ретінде емес, әртүрлі нормативтік деңгейде әрекет ететін және ортақ әлеуметтік мақсаттарға бағытталған толықтырушы механизмдер ретінде негізделетінін көрсетеді. Сонымен қатар мақалада қайырымдылық қызметінің институционалдық және экономикалық аспектілері, оның ішінде басқару, қоғамдық сенім, есептілік және салықтық реттеу мәселелері қарастырылады. Зерттеу нәтижелері шариғи этикалық қағидалар мен зайырлы құқықтық тетіктерді үйлестіру әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз ету мен азаматтық қоғам институттарын нығайтудың тиімді жолы екенін айқындайды.
қайырымдылық қызметі; исламдық қайырымдылық; зекет; уақып; шариғат; зайырлы құқық; құқықтық плюрализм; коммерциялық емес ұйымдар; салықтық реттеу; азаматтық қоғам
Авторлық құқық (c) 2026 Касым Касабеков (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
АНАДОЛЫДАҒЫ ШАМАНИЗМ ҚАЛДЫҚТАРЫ: МӘДЕНИ САБАҚТАСТЫҚТЫ ТАЛДАУ
Бұл зерттеу Анадолы аумағында өмір сүретін түрік қоғамындағы шаманистік нанымдар мен тәжірибелердің мәдени сабақтастығын зерттеуді мақсат етеді. Зерттеудің негізгі мақсаты – тарих бойы түрлі діндер мен мәдениеттермен өзара әрекеттескен түріктер ежелгі шаманистік дәстүрлерінің элементтерін бүгінгі күнге дейін қалай сақтап, жеткізгенін анықтау. Зерттеуде сапалық әдіс қолданылып, сипаттамалық шолу үлгісі зерттеу дизайны ретінде таңдалды. Негізгі дерек жинау құралы – әдебиеттерге шолу болды. Зерттеудің орталық сұрағы мынадай: Бүгінгі Анадолыдағы қандай шаманистік тәжірибелер мен нанымдар сақталған және олардың түрік мәдениетіндегі рөлі қандай? Зерттеу белгілі бір шектеулерге ие, соның ішінде дереккөздердің шектеулілігі мен аймақтық тәжірибе айырмашылықтары бар. Оның өзектілігі – қазіргі түрік мәдениетінде сақталған шаманистік элементтердің нақты мысалдарын көрсетуінде. Негізгі нәтижелерге көз тию моншағы, қызыл лента қолдану, қорғасын құю рәсімдері, ағаштарға шүберек байлау, мәуліт пен иләхи оқу, балаларға табиғатқа қатысты есімдер беру сияқты тәжірибелердің жалғасуы жатады. Бұл нәтижелер шаманизмнің тек тарихи сенім жүйесі емес, түрік мәдени жадында және күнделікті өмірінде әлі де ықпалды екендігін көрсетеді.
Дін социологиясы; шаманизм; түрік мәдениеті; қам; мәдени сабақтастық; Анадолы; рәсімдер мен нанымдар
Авторлық құқық (c) 2026 Медине Арслан, Йылмаз Ари (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
БЕЙНЕЛЕУ ӨНЕРІ: XX ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ XXI ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН МЕН МОНҒОЛИЯ
Бұл мақалада XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басындағы Қазақстан мен Моңғолияның бейнелеу өнерінің даму үдерісі, стильдік бағыттары мен көркемдік ерекшеліктері жан-жақты қарастырылады. Екі елдің де тарихи-мәдени ортақ тамырлары, көшпелі өмір салты мен дәстүрлі дүниетаным элементтері олардың қазіргі заманғы бейнелеу өнерінде өзіндік сипатпен көрініс тапқаны айқындалады. ХХ ғасырдың соңы – кеңестік идеологияның әлсіреп, ұлттық рухани жаңғыру кезеңіне ұласқан уақыт болды. Осы кезеңде қазақстандық және моңғол суретшілер дәстүр мен жаңашылдықты ұштастыруға ұмтылды. Қазақстанда Ә. Қастеев атындағы өнер мектебі мен заманауи кескіндеме, графика, мүсін өнері саласында жаңа көркемдік тіл ізденістері пайда болды. К. Телжанов, Г. Исмаилова, Е. Сидоркин сынды суретшілердің шығармашылығы ұлттық рухты жаңғыртумен қатар, модернистік және экспрессионистік тәсілдерді қолдануымен ерекшеленді. Ал XXI ғасырдың басында жас буын суретшілер – инсталляция, перформанс, цифрлық және экологиялық бағыттар арқылы бейнелеу өнерін жаңа деңгейге көтерді. Моңғолияда да осыған ұқсас бағыт байқалды: социалистік реализм шеңберінен шығуға ұмтылған суретшілер ұлттық мифология мен буддистік символиканы қазіргі эстетикамен біріктірді. Б. Амгалан, Ц. Цолмон, П. Энхжаргал сияқты суретшілердің еңбектері ұлттық болмыс пен жаһандық мәдени үдерістердің тоғысын көрсетеді. Мақалада екі елдің өнеріндегі ортақ тенденциялар – ұлттық бірегейлікті сақтау, жаһандану жағдайындағы мәдени диалог, дәстүр мен технологияның үйлесімі – ғылыми тұрғыда салыстырмалы талданады. Сонымен қатар қазіргі заманғы бейнелеу өнерінің қоғамдағы әлеуметтік және рухани қызметі айқындалып, болашақтағы даму бағыттары ұсынылады.
бейнелеу өнері; Қазақстан; Моңғолия; заманауи өнер; ұлттық дәстүр; модернизм; жаһандану; мәдени диалог; эстетика; рухани жаңғыру
Авторлық құқық (c) 2026 Бибігүл Захай (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
«МӘҺДИ» КОНЦЕПЦИЯСЫНЫҢ ИСЛАМДЫҚ СЕНІМ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ОРНЫ МЕН ИНТЕРПРЕТАЦИЯСЫ
Мақала исламдық сенім жүйесіндегі «Мәһди» ұғымының тарихи қалыптасуы, теологиялық интерпретациясы және оның сүнниттік пен шииттік дәстүрлердегі түсіндірмелері кешенді түрде зерттеуге бағытталған. Зерттеу мақсаты Мәһди концепциясының Құран мен хадистегі негіздерін айқындау, оның діни-идеологиялық және саяси контекстегі эволюциясын көрсету. Жұмыс барысында PRISMA әдістемесіне сүйенген жүйелі әдеби шолу тәсілі қолданылып, Scopus және Google Scholar дерекқорларындағы жарияланымдар сарапталған. Мақала Мәһди ұғымының этимологиялық мәні, алғашқы тарихи көріністері және сүнниттік пен шииттік бағыттар арасындағы интерпретациялық айырмашылықтар қарастырылады. Құранда «Мәһди» термині тікелей кездеспегенімен, оның мағыналық өрісі «һүда» және «һади» ұғымдарымен байланыстырылып, «тура жолға бастаушы» мағынасы тұрғысынан түсіндіріледі. Хадис әдебиетінде Мәһдиге қатысты риуаяттар кеңінен кездеседі, олардың ішінен сенімді (сахих) және әлсіз (даиф) нұсқалар арасындағы айырмашылықтар иснадтық (тізбектік) талдау арқылы анықталады. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, шииттік Иснәашария мектебі Құран аяттарын та’уил (астарлы түсіндіру) әдісімен Мәһдиге қатысты түсіндірсе, сүнниттік дәстүрде бұл ұғым негізінен хадистер мен тарихи контекстер арқылы айқындалады. Сонымен бірге, Мәһди мен мүжәддид ұғымдарының айырмашылықтары да талданған: Мәһди ақырзаманда әділдік орнатушы рухани жетекші болса, мүжәддид әр ғасырда дінді жаңғыртушы тұлға ретінде қарастырылады. Зерттеу нәтижесінде Мәһди концепциясы исламдық эсхатологияның өзекті құрамдас бөлігі ретінде діни сана, әлеуметтік әділет және тарихи сана категорияларымен тығыз байланыста қарастырылатыны анықталды.
Мәһди; эсхатология; ақида; сүнниттік және шииттік дәстүр; Құран; хадис; исламдық теология; та’уил; мүжәддид
Авторлық құқық (c) 2026 Бауржан Курбанов, Бактыбай Бейсенбаев, Нурлан Кайрбеков (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ХАЛЛЮ ФӘНДОМДАРЫ: ЗЕРТТЕУЛЕРДЕН НЕНІ АҢҒАРУҒА БОЛАДЫ
Жаһандық корей толқыны (Халлю) аймақтық шекаралардан асып, Орталық Азияға да жетіп, Қазақстан оның ең белсенді қабылдау кеңістіктерінің біріне айналды. Халлю феномені жөніндегі ғылыми талқылаулар Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияда кең тарағанымен, бұл құбылыстың еліміздің контекстіндегі таралуы, локализациясы және фәндомның қалыптасуы әлі де жеткілікті зерттелмеген. Аталмыш мақала 2014-2025 жылдар аралығында жарияланған (n=17) академиялық және жартылай академиялық еңбектерге сапалық жүйелі шолу (QSLR) әдісімен талдау жасауға бағытталған. Зерттеу Халлюды қабылдау, фәндом тәжірибелері мен оның әлеуметтік-мәдени салдарын қарастырады. Отандық және шетелдік зерттеулерді біріктіріп, жұмсақ күш, мәдени кімдік, гендерлік репрезентациялар және Q-pop феноменінің глокализациясы сынды негізгі тақырыптық бағыттарды айқындайды. Қазақстандағы Халлю фандомдарын зерделеу жұмыстары әсіресе отандық зерттеушілер тарапынан әдістемелік тұрғыда шағын ауқымды қамтитын сауалнамалар мен сипаттамалық талдаулармен шектелген. Зерттеу нарративтерінің көбі Халлюдың қазақстандық жастар арасында эмоциялық кері ықпалы мен фанаттардың оңтүстік корейлік жұмсақ күштің тұтынушысы ретінде қызмет ететініне ғана назар аударды. Мақала ұлттық ауқымды қамтитын, ұзақмерзімді, цифрлық-этнографиялық және салыстырмалы тәсілдерді қолданудың маңыздылығын атап өтіп, Қазақстанды жаһандық фәндом зерттеулерінің ғылыми өрінісіне орнықтыру қажеттілігіне тоқталады.
Халлю; K-поп; фәндом; бұқаралық мәдениет; жұмсақ күш; Q-поп; мәдени жаһандану; сапалық шолу; глокализация
Авторлық құқық (c) 2026 Еламан Музаппар (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
МЕМЛЕКЕТТІК БАСҚАРУДАҒЫ ИНСТИТУЦИОНАЛДЫҚ ЖАДЫ ЖӘНЕ СЫНИ РАЦИОНАЛИЗМ
Бұл мақалада әлеуметтік институттардың жұмыс істеуі білімді, баяндауды және ұйымдық сәйкестікті қамтитын институционалдық жад тұжырымдамасы тұрғысынан талданады. Тұжырымдаманың өткен қателіктердің қайталануын болдырмауға практикалық бағыты институционалдық жадты сыни рационализм контексінде түсіндіруге мүмкіндік береді. Эмпирикалық материал үкіметтік және үкіметтік емес ұйымдар деңгейінде институционалдық жадпен жұмыс істеудің қазіргі тәжірибелерін көрсететін қазақстандық жағдайлар арқылы берілген. Әлемдік және қазақстандық тәжірибені талдау институционалдық жад мәселесінің мемлекеттік сектор үшін ерекше өзекті екенін көрсетеді. Зерттеу бұл мәселені шешудің үш тәсілін анықтайды: институционалдық жад оны тасымалдаушыларға байланысты - идеялардың сабақтастығы адамдар арасындағы сабақтастықпен қамтамасыз етіледі; институционалдық жад ұйымдық жадтан өседі, ол өз кезегінде білімнің өсуіне, соның ішінде оқыту арқылы негізделген; және институционалдық жад жасанды интеллект құралдарын пайдаланып дамиды. Соңғысы Қазақстанның цифрлық мемлекетке айналу стратегиялық мақсатының ажырамас бөлігіне айналуда.
институционалдық жады; сыни рационализм; мемлекеттік басқару; Қазақстан
Авторлық құқық (c) 2026 Жомарт Медеуов (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
БІЛІМ ҚОҒАМЫНЫҢ ТРАНСФОРМАЦИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ АДАМ СУБЪЕКТІЛІГІ: ПАССИВТІ ТҰТЫНУШЫДАН БЕЛСЕНДІ ЖАСАМПАЗҒА ДЕЙІН
Мақалада білім қоғамы дәуіріндегі адам субъектілігінің трансформациясы философиялық тұрғыдан талданады. Зерттеудің мақсаты – цифрлық дәуірде субъект мәртебесінің өзгеру ерекшеліктерін айқындау және адамның технологиялық тұрғыдан басқарылатын ортада дербестігін сақтау мүмкіндіктерін анықтау. Зерттеудің ғылыми жаңалығы – білімді тұтынудың пассивті моделінен мағыналарды белсенді құру моделіне өтуді философиялық тұрғыдан негіздеуде. Дәстүрлі әлеуметтанулық және мәдениеттанулық түсіндірулерден айырмашылығы, авторлар субъектілікті ақыл, ар-ождан және шығармашылық бірігетін рухани-адамгершілік және когнитивтік өзін-өзі анықтау үдерісі ретінде қарастырады. Зерттеудің әдіснамалық негізін герменевтикалық талдау, пәнаралық тәсіл және отандық пен шетелдік философтардың идеяларын тұжырымдамалық қайта құру құрайды. Білім, технология және адам еркіндігі арасындағы өзара байланыс мәселесіне ерекше назар аударылады. Философия тек түсіндіру қызметін ғана емес, сонымен қатар тұлғаның тұтастығын және сыни рефлексия қабілетін сақтауға бағытталған экзистенциалды-қорғау қызметін де атқаратыны көрсетіледі. Қазақ ойшылдарының идеялары негізінде субъектілік белсенділіктің рухани-адамгершілік табиғаты, өзін-өзі жетілдіру мен мәдени жауапкершілікпен байланысы ашылады. Мақалада цифрлық дәуірдің сын-қатерлері жағдайында философиялық антропологияны қайта пайымдау қажеттілігі дәлелденеді. Зерттеу нәтижесінде субъектілікті таңдау, күш-жігер және жеке жауапкершілік арқылы қалыптасатын динамикалық әрі құндылыққа бағытталған категория ретінде түсінгенде ғана оны сақтау мүмкін екені тұжырымдалады.
субъектілік; білім қоғамы; цифрландыру; философиялық антропология; сәйкестік; сыни ойлау; постгуманизм
Авторлық құқық (c) 2026 Гульбарам Кульжанова, Екатерина Прилукова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
МАСКА ФИЛОСОФИЯСЫ: АДАМ БОЛМЫСЫНЫҢ САХНАЛЫҚ КЕҢІСТІГІ
Бұл мақалада маска феномені адамның болмыстық құрылымын сахналық кеңістікте көрсету құралы ретінде философиялық тұрғыдан зерттеледі. Маска тек театр элементі ғана емес, адам мен қоғам арасындағы байланыс, ішкі сезім мен сыртқы рөл арасындағы диалектиканы ашатын символ болып табылады. Зерттеу драматургиялық шығармалар мен сахналық тәжірибе арқылы кейіпкердің өзіндік болмысын білдіруде масканың рөлін, шынайылық пен жасандылық, еркіндік пен әлеуметтік міндет арасындағы өзара қатынасты қарастырады. Философиялық, семиотикалық және психоанализдік тәсілдер негізінде Ницше, Юнг, Сартр және Фуко идеялары талданады. Сонымен қатар, қазақ дәстүрлі мәдениетіндегі маскаға ұқсас рәміздер философиялық тұрғыдан интерпретацияланады. Нәтижесінде маска адам болмысының сахналық көрінісі ретінде тұлғаның ішкі еркіндігі мен рөлдік қатынас арасындағы байланысты, сондай-ақ шынайылық пен бейнеліліктің диалектикасын көрсететін философиялық категорияға айналады. Бұл зерттеу қазіргі философиялық дискурста әлеуметтік және мәдени процестерді терең түсінуге мүмкіндік береді.
маска философиясы; экзистенция; адам болмысы; символизм; сахналық кеңістік; драматургия; философиялық талдау
Авторлық құқық (c) 2026 Анар Курмангалиева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
КҮЛ, ДОМБЫРА ЖӘНЕ СӨЗ: ЖОҒАЛЫП БАРА ЖАТҚАН ДӘСТҮРДІҢ ШЕЖІРЕСІ РЕТІНДЕГІ РОМАН
Мақалада Таласбек Әсемқұловтың романы музыкалық архив, этнографиялық мәтін және эстетикалық жадының формасы ретінде талданады. Жұмыстың жаңалығы вербалды-музыкалық герменевтиканың пәнаралық үлгісін жасауында: романның сипаттамалық эпизодтары, терминологиясы мен бейнелі метафоралары Қазақстанның дәстүрлі музыкасына тән лад-ырғақтық формулалармен, штрих техникасымен және лад-ырғақтық модельдерімен салыстырылып/сәйкестендіріліп қарастырылады. Материал үш деңгейде ұйымдастырылған: (1) прозадағы музыкалық маңызы бар маркерлерді мәтінтанымдық тұрғыдан айқындау; (2) оларды домбыралық жазбаның интонациялық және метроритмдік үлгілеріне карталау; (3) гипотезаларды нұсқалар мен мектептерді (ареалдық-стильдік айырмашылықтарды) салыстырмалы талдау арқылы тексеру. Зерттеуде «роман – архив ретінде» оқу хаттамасы операциялық бірліктерімен (сюжеттік маркер – интонациялық қимыл – орындаушылық шешім) біріздендірілді, техника мен лад-ырғақ көрсеткіштерінің мәтіндік типологиясы ұсынылды, прозада бекітілген жоғалып бара жатқан практикаларға салыстырмалы түсіндірме алғаш рет енгізілді, сондай-ақ реконструкция мен оқытуға қатысты қолданбалы нәтижелер көрсетілді. Нақты мысалдарда сөздің форма контурларын, дыбыс шығару сипатын және тембрлік драматургияны бекітетіні, сондай-ақ жанрлық-стильдік атрибуцияларды нақтылауға көмектесетіні дәлелденеді. Талдау дәстүрлі қазақ музыкасы туралы қазіргі білім корпусына енгізілетін бірқатар жаңа деректерді айқындайды. Қорытындылар гуманитарлық білім үшін жаңа перспектива ашады: тарихи тұрғыдан ақпараттандырылған орындаушылықты (HIP) қалыптастыру және музыкалық жадының жоғалған элементтерін аутенттілікті бұзбай реконструкциялау мүмкіндігі.
Таласбек Әсемқұлов; тарихи тұрғыдан ақпараттандырылған орындаушылық (HIP); музыкалық герменевтика; дәстүрлі музыкасы; домбыра; күй; этнографиялық мәтін; эстетикалық жады; орындаушылық реконструкциясы
Авторлық құқық (c) 2026 Раушан Джуманиязова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
САНАНЫҢ ТРАНСФОРМАЦИЯСЫ ЖӘНЕ ЦИФРЛАНДЫРУ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҚОҒАМДЫҚ ҰСТАНЫМДАРДЫҢ ӨЗГЕРУІ
Цифрлық дәуірдегі жедел технологиялық өзгерістер адам санасы мен қоғамындағы құндылықтарға айтарлықтай ықпал етуде. Бұл мақалада сананың трансформациясы және цифрландыру жағдайындағы қоғамдық ұстанымдардың өзгеруі философиялық-әлеуметтік тұрғыдан талданады. Зерттеудің өзектілігі: қазіргі ақпараттық қоғамда адам сана-сезімінің құрылымы, дүниетанымы мен этикалық ұстанымдары бұрын-соңды болмаған сын-қатерлер мен мүмкіндіктерге кезігіп отыр және оларды шешудің жолдарын іздестіру қажет. Мақаланың мақсаты – сана феноменінің цифрлық кеңістікте қалай өзгеретінін және оның қоғамдық қарым-қатынас, мораль, құндылықтар жүйесіне әсерін жан-жақты зерделеу. Зерттеу барысында классикалық және заманауи философтардың (Райл, Витгенштейн, Чалмерс, Черчленд, Гроф, Деннетт, Сёрл және т.б.) тұжырымдары талданып, олар қазіргі цифрлық мәдениет контексінде салыстырылды. Негізгі әдістер – философиялық концептуалдық талдау, әдеби шолу және әлеуметтік құбылыстарды теориялық салыстыру. Зерттеу нәтижесінде сананың кеңейтілген сипатқа ие болып, адамның когнитивтік үдерістерінің бір бөлігін сыртқы құрылғылар атқарып отырғаны анықталды; интернет дәуірінде моральдық жауапкершілік пен еркіндік түсініктері де жаңаша мәнге ие болды.
сананың трансформациясы; цифрландыру; қоғамдық ұстанымдар; цифрлық мәдениет; философия; әлеуметтік өзгеріс; этика; кеңейтілген сана; жасанды интеллект; Қазақстан
Авторлық құқық (c) 2026 Асия Аккулиева, Гульжихан Нурышева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
МҰНАЙДАН КЕЙІНГІ ЖАҒДАЙДАҒЫ ЖАҢА ОРЫН КІМДІГІ ЖӘН ДЖЕНТРИФИКАЦИЯ: АТЫРАУ ҚАЛАСЫНДАҒЫ YEMAA ЗАМАНУИ МӘДЕНИЕТ ОРТАЛЫҒЫНЫҢ КЕЙСІ
Бұл шолу Атырау қаласының шеткері аумағында орналасқан YEMAA замануи мәдениет орталығының кейсі мәдени джентрификация мысалы ретінде қарастырылады. Зерттеу постмұнайлық және посткеңестік контексте бұл үдерістің орынның әлеуметтік және мәдени құрылымына қалай ықпал ететініне назар аударады. Мақалада джентрификация үдерістері қаланың мәдени және әлеуметтік келбетінің өзгеруіне қалай әсер ететіні және бұл өзгерістердің орынның жаңа кімдігін қалыптастыруға қалай ықпал ететіні зерделенеді. Сонымен қатар, зерттеу Қазақстанның аймақтық қалаларындағы қалалық үдерістерді талдауға арналған тұжырымдамалық негізді толықтыруды, перифериядағы жаңа тартылыс нүктелерін қалыптастырудағы мәдени институттардың рөлін сипаттауды мақсат етеді. Анализ автордың автоэтнографиялық бақылауларына, сондай-ақ визуалды материалдарға – фотосуреттерге, карталарға және мұнай индустриясымен байланысты жергілікті жады орындарының сипаттамасына сүйенеді. Мақалада бұрынғы автовокзал аумағында орналасқан және қазіргі таңда жеке девелоперлік жобаға кіріктірілген YEMAA орталығы жаңа тартылыс орнына айналғаны атап өтіледі. Бұл орталық Атыраудың бұрынғы индустриалды бейнесінен бөлек, қаланың жаңа мәдени келбетін қалыптастырып келеді. YEMAA кейсі мәдени, инфрақұрылымдық және коммерциялық өзгерістерді ұштастыратын джентрификацияның будан формаларын көрсетеді. Бұл перифериялық аймақтарды тек даму нысаны ретінде емес, дербес мәдени орталықтар ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Осылайша, шолу постиндустриалды Қазақстан аймақтарындағы қалалық үдерістерді тереңірек түсіну үшін мәдени джентрификацияға жергілікті тұрғыдан қарауға талпынады.
Авторлық құқық (c) 2025 Асель Ахметжанова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ДІНАРАЛЫҚ ДИАЛОГ ҚАҚТЫҒЫСТАН КЕЙІНГІ БЕЙБІТШІЛІКТІ ҚҰРУ ҚҰРАЛЫ РЕТІНДЕ: ЛИВАН, БОСНИЯ ЖӘНЕ ГЕРЦЕГОВИНА ЖӘНЕ СУДАН ТӘЖІРИБЕСІ
Мақала көпұлтты және көпконфессиялы қоғамдарда қарулы қақтығыстардың салдарын еңсерудің және тұрақты бейбітшілік құрудың негізгі құралы ретінде дінаралық диалогтың әлеуетін ашады. Ливан, Босния және Герцеговина және Судан мысалында діни қауымдастықтардың өзара әрекеттесу механизмдері, үкіметтік емес ұйымдардың, халықаралық құрылымдар мен жеке көшбасшылардың әлеуметтік келісімді нығайтудағы, мәдениетаралық түсіністікті дамытудағы және зорлық-зомбылықтың қайталануының алдын алудағы рөлі талданады. Зерттеу әдістемесі тарихи, саясаттану және әлеуметтанулық талдауды біріктіретін пәнаралық тәсілге, сондай-ақ салыстырмалы әдісті қолдануға және эмпирикалық жағдайларды зерттеуге негізделген. Бұл тәсіл институционалдық қолдауды, жастарды тартуды және бірлескен гуманитарлық жобаларды іске асыруды қоса алғанда, жанжалдан кейінгі кезеңде дінаралық өзара іс-қимылдың табыстылығын айқындайтын әмбебап және ерекше факторларды анықтауға мүмкіндік береді. Автор бейбітшілікті құру мәселелері бойынша теориялық және практикалық базаны дамытуға үлес қосады, диалог тиімділігінің шарттарын тұжырымдайды және әлеуметтік шиеленісті төмендету, сенімді қалпына келтіру және бірге өмір сүрудің тұрақты модельдерін қалыптастыру үшін оның тәжірибеге бағытталған сипатының маңыздылығын атап көрсетеді. Алынған тұжырымдар дінаралық қарым-қатынасты тұрақты институционалдық қолдаусыз, қол жеткізілген нәтижелерді жүйелі мониторингтеусіз, стратегияларды жергілікті мәдени ерекшеліктерге бейімдеусіз және халықтың қалың топтарын бірлескен әлеуметтік бастамаларға тартусыз жанжалдан кейінгі елдердегі орнықты бейбітшіліктің мүмкін еместігін көрсетеді.
Авторлық құқық (c) 2025 Абай Токсанбаев (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЗАМАНАУИ ӨНЕРДІҢ ДАМУЫ ЖӘНЕ ЖАҢА МЕДИЯ
Бұл мақалада Қазақстандағы заманауи өнердің даму ерекшеліктері мен жаңа медиа өнерінің қалыптасу үрдістері қарастырылады. Мақалада мультидисциплинарлық, мультимедиалылық, гибридтік тәжірибе, мультимодалдылық және трансмедиалдылық сияқты заманауи өнер теориясындағы негізгі ұғымдар түсіндіріліп, қазақстандық суретшілердің шығармашылығынан нақты мысалдар келтіріледі. Зерттеу барысында бейнеарт, инсталляция, фотосурет және цифрлық технологиялар сияқты медиумдардың өзара ықпалы мен суретшілердің тәжірибелері басты назарға алынады. Мақала автордың «Цифрлық дәуірдегі өнер» атты магистрлік диссертациясын негізге ала отырып жазылған. Мақалада Борис Гройстың «В потоке», Вальтер Беньяминнің «Произведение искусства в эпоху его технической воспроизводимости», Лев Мановичтің «Язык новых медиа», Маршалл Маклюэннің «Понимание Медиа: Внешние расширения человека» сияқты еңбектері және заманауи өнер мен медиа теориясының өзге де маңызды дереккөздеріне сүйеніп талданған.
Авторлық құқық (c) 2025 Сырлыбек (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
НАУРЫЗ: ТАРИХЫ, ҒҰРЫП-САЛТТАРЫ ЖӘНЕ ҰЛТТЫҚ БІРЕГЕЙЛІКТІ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ҚЫЗМЕТІ
Мақалада Наурыз мейрамының пайда болу және дәстүрлі ғұрыптық кешенінің қалыптасу тарихы және ұлттық бірегейлікті қамтамасыз ету қызметі қарастырылады. Авторлар көктемгі күн мен түн теңескен күннің межесі және жыл басы Наурыз мейрамының тарихын неолит дәуірімен байланыстырады. Бұл бір жағы қазақ шежіресінде ерекше орын алатын Топан су және Қазығұрт туралы аңыздардан және көне әдет-ғұрыптардан көрініс табады. Наурыз мейрамын авторлар толып жатқан ғұрыптардың басын қосатын кешен ретінде қарастырады. Бұл алдымен күн мен түннің теңескен сәтін бақылау, көрісу, дастархан, бата сияқты қазақ тіршілігінде маңызды орын алатын құндылықтар жиынтығы. Мақалада қазақ ауызша дәстүріндегі «ұлыстың ұлы күні» сөз тіркесінің мағынасы сарапталған. Авторлар наурызды мемлекеттік мейрам ретінде қарастырады және оған бірнеше дәлел келтіреді. Қазақ хандығы заманында Наурызды тойлауға мемлекеттік маңыз беріліп, оны мемлекет құрамына кірген әртүрлі этникалық және әлеуметтік топтардың басын қосатын құрал қызметі жан-жақты қарастырылған.
Авторлық құқық (c) 2025 Тенгеш Каленова, Жамбыл Артыкбаев (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
МҰРА ТУРАЛЫ ЖАҺАНДЫҚ ТАЛҚЫЛАУЛАР: ҚАЗАҚСТАНҒА АРНАЛҒАН РЕФЕРЕНСТЕР
Ұсынылып отырған талдау Taylor & Francis баспа платформасына тиесілі International Journal of Heritage Studies және Heritage & Society журналдарында жарық көрген мақалаларды саралау негізінде жасалды. Екі журнал да мұра зерттеулері (heritage studies) тақырыбына маманданған. Жаһандық тақырыптарды қамтитын журналдар ғылыми-метрикалық дерекқорларда жоғары дәйексөз көрсеткіштеріне ие және мұра саласында жұмыс істейтін басқа басылымдардан теориялық тәсілінің жүйелілігі арқылы ерекшеленеді. ХХ–ХХІ ғасыр тоғысында мұраға қатысты ұғымдардың философиялық тұрғыдан қайта қаралу динамикасы көрсетіліп, аталған уақыт не себептен мұраны сыни зерттеу кезеңі аталғаны айқындалады. Талдау барысында Алматы қаласының тарихы және мәдени сәулет ескерткіштері бойынша кейстер қарастырылып, мұрағат деректері мен қазақстандық авторлардың мұра тақырыбындағы еңбектері талданды. Мұра түсінігі өткенді жаңғырту үшін қолданылатын уақыттық-философиялық ұғым, сондай-ақ қазіргі заман үшін символдық өлшеммен қатар идеологиялық және эпистемалық маңызы бар құбылыс ретінде түсіндіріледі. Осындай көзқарас мұраны бірегейлікті қайта пайымдауға бағытталған көп акторлы үдеріс ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Авторлық құқық (c) 2025 Анар Смагулова, Кульшат Медеуова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ОРТАЛЫҚ АЗИЯДА МҰРА ТӘРТІБІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ: ҰЛТТЫҚ НАРРАТИВ ПЕН ЖАҺАНДЫҚ ШЕКАРАЛАР
Бұл мақалада Орталық Азиядағы мәдени мұра саясаты кеңестік биліктен тәуелсіздікке көшу кезінде қалай өзгергені қарастырылып, ұлттық әңгімелер мен жаһандық мұра құрылымдарының өзара әрекеттесуіне назар аударылады. Кеңес өкіметі тұсында мұра саясаты жергілікті мәдениеттерді ілгерілетуді олардың біртұтас социалистік бірегейлікке біріктіруімен теңестірді, сонымен бірге идеологиялық мақсаттарға сәйкес келетін орындар мен субъектілерді таңдамалы түрде сақтайды. Кейінірек Кеңес Одағының ЮНЕСКО және ИКОМОС-пен байланысы 1991 жылдан кейін аймақты қалыптастыруды жалғастырған халықаралық концепциялар мен кәсіби желілердің пайда болуына әкелді. Тәуелсіздік мұраны кеңестік дәуірге дейінгі тарих, ислам дәстүрлері және ұлттық ерекшеліктер тұрғысынан қайта қарауға күш салды. Сонымен бірге, ЮНЕСКО бастамалары, атап айтқанда, Жібек жолы жобасы мәдениетаралық байланыс пен ортақ өркениеттік мұраны алға тартты. Нәтиже трансұлттық басқару құрылымдарында ендірілген бола отырып, ұлттық егемендікті бекіткен гибридті мұра режимі болды, ол жаһандық мәдени саясаттағы плюрализмге және батыстық емес перспективаларды қосуға қарай кеңірек шиеленіс пен ығысуды көрсетеді.
Орталық Азиядағы мұра тарихы және саясаты
Авторлық құқық (c) 2025 Nelly Bekus https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ PHD БАҒДАРЛАМАСЫНЫҢ ФИЛОСОФИЯСЫ
Қазақстандық білім беру жүйесі 2010 жылы Еуропалық жоғары білім кеңістігіне қосылғаннан кейін бірте-бірте үш деңгейлі еуропалық жүйеге көшті. Мамандарды даярлаудың жаңа бағыттарына көшу қазақстандық ғалымдар арасында күмән мен алаңдаушылық тудырды. Демек, бұл зерттеу бір қазақстандық университетінде докторанттардың тәжірибесіне негізделген PhD бағдарламаларының негізінде жатқан білім беру философиясын зерттеуге бағытталған. Бұл жұмыста ретті зерттеу дизайны қолданылды және зерттеуге бір қазақстандық университеттің 2021-2022 және 2022-2023 жылдар аралығындағы докторанттары қатысты. Барлығы 40 респонденттің 29-ы курс соңында сауалнаманы толтырды, ал үш PhD кандидаты тереңдетілген жеке сұхбатқа қатысуға келісті. Сауалнаманың ашық сұрақтары мен үш сұхбат жауаптары конструктивистік теориялық талдау арқылы қарастырылды. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, нормативтік ережелерге сәйкес PhD кандидаттары диссертациясын қорғауға рұқсат алу үшін мақалалар жариялауға міндетті. Жеке сұхбат берушілер қаражаттың алдын ала жиналатынын немесе Q1-Q4 журналдарында жариялау үшін жоба қорынан сұралатынын атап өтті. Шын мәнінде, респонденттердің 68%-ы үш жыл ішінде жариялау мүмкіндігін растады, ал 21%-ы диссертация жазуға және білімін одан әрі кеңейтуге басымдық бергенін атап өтті. Осылайша, докторанттарды оқыту философиясы жас зерттеушілерді тәрбиелеп, қолдаудың орнына керісінше, «жарияла немесе жойыл» мантрасына әкеледі.
академиялық жазу; бір қазақстандық университет; PhD кандидаттары; мақалаларды жариялау; білім беру философиясы; PhD бағдарламалары; үш деңгейлі оқу жүйесіне көшу
Авторлық құқық (c) 2025 Гулдана Ахметова https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
МӘДЕНИ ЖӘНЕ ДІНИ МҰРАНЫҢ ДӘСТҮРЛІ ҚҰРЫЛЫМДА ҚОРҒАЛУЫ: АЛЕВИ ҚАУЫМДАРЫНДАҒЫ КӨШБАСШЫЛЫҚ ПЕН БИЛІК
Алевизм бай мәдени және тарихи негізге ие. Алеви қауымдарында харизматикалық әрі діни көшбасшылар сенім мен әлеуметтік жүйеде орталық рөл атқарады. Олар рухани бағыт-бағдар берумен қатар, әлеуметтік нормалар мен құндылықтарды сақтап, қауымдағы бірегейлікті нығайтады және ынтымақты арттырады. Көптеген дәстүрлі қоғамдардағыдай, алевизм де беделді тұлғалардың айналасында құрылымданған. Оларға мәдени мұраны қорғау мен қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету міндеті жүктеледі. Мұндай көшбасшылық жүйе құндылықтарды ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп, сыртқы қысымдарға төтеп беруге жағдай жасайды. Алайда жаһандану процесі дәстүрлі құрылымдар үшін қатерлі. Яғни биліктің бейімделгіш болуын көздейді. Бұл зерттеу әдебиеттерге шолу негізінде алеви қауымдарындағы көшбасшылық құрылымдары мен билік қатынастарын талдайды. Онда олардың мәдени сәйкестікті сақтауға және қоғамдық өзгерістерге бейімделуге ықпалы қарастырылады. Алеви көшбасшылығын зерделеу дәстүрлі билік динамикасын кеңірек түсінуге және мұндай құрылымдардың болашақтағы даму бағыттарын болжауға мүмкіндік береді. Аталған талдау арқылы зерттеу мәдени мұраны сақтау мәселелерін ашып көрсетіп, өзгергіш уақыт жағдайында дәстүрлі көшбасшылықтың өзектілігін айқындайды.
Авторлық құқық (c) 2025 Йылмаз Ары (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Түрік-Ислам социологиясы — түрік пен ислам өркениеттерінің ерекше мәдени және діни мұрасына негізделген бірегей ғылыми сала болып табылады. Батыс әлеміндегі үстемдік ететін социологиялық парадигмалардан ерекшелене отырып, бұл сала дәстүрлі құндылықтар мен заманауи социологиялық зерттеулердің синтезін көрсетеді. Оның тарихи жолы Осман империясының әлеуметтік құрылымынан бастап Түрік Республикасының жаңғырту реформаларына дейін созылып, өткеннің мұрасы мен бүгінгі шындық арасындағы үздіксіз диалог болып табылады. Түрік-Ислам социологиясының негізгі бағыты — білімнің қалыптасуы, мәдениеттің қайта өндірілуі және діннің әлеуметтік қызметтері мәселелерін зерттеу. Бұл элементтер қоғамның ішкі динамикасымен тығыз байланысты, кейде шиеленіс туғызса, кейде шығармашылық синтездер арқылы әлеуметтік өмірді қалыптастырады. Бұл сала батыс әдістемелік шеңберлерін сыни тұрғыдан қарастыруды талап етіп, түрік-ислам контекстінің бірегей әлеуметтік, мәдени және діни ерекшеліктерін құрметтеп, оларға негізделген тәсілді ұсынады. Соңында, түрік-ислам социологиясы тарихтан қалған даналық пен қазіргі заманның талаптарын байланыстырып, мәдени бірегейлікті сақтап қана қоймай, заманауи әлеуметтік өмірдің күрделілігін терең түсінуге ұмтылады. Осы екіжақты көзқарас арқылы бұл сала қоғамды түсінуде терең әрі шынайы социологиялық перспектива қалыптастыруға мүмкіндік береді, тек қана батыс үлгілерін қайталаудан асып түседі.
Авторлық құқық (c) 2025 Эмине Озтюрк, Нурал Савджи (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ЖАСТАР ЖӘНЕ ДІН: ДІНИ ҰСТАНЫМ МЕН ДІНИ БІРЕГЕЙЛІКТІҢ ҚАЛЫПТАСУ СЕБЕПТЕРІН ЗЕРТТЕУ
Бұл зерттеуде қазіргі жастардың дінге жақындығы, соның ішінде сенім мен құлшылыққа жақындауына әсер ететін себептерді қарастырады. Қарқынды әлеуметтік өзгерістер, жаһандану, цифрландыру, мәдени құлшылықтарды өзгертуі барысында дін жастардың мағыналық өзіндік ерекшелігі мен сезімін қалыптастыруда маңызды рөл атқаруда. Зерттеу барысында мазмұнды талдау және арнайы деректерді талдаудың ғылыми әдістері қолданылды. Мазмұнды талдау үшін пайдаланады, ал деректерді талдау сауалнама нәтижелерін өңдеу және дәйекті үлгілерді анықтау үшін қолданылады. Бұл жаңалық негізгі ынталандырушы факторларды. соның ішінде мән-мағынаны іздекді, отбасы мен белгілі бір топқа тиесілі болудың ісерін анықтады. Зерттеу жастардың жеке басын қалыптастырудың жеке және әлеуметтік-мәдени әсер етуші күштерді көрсетеді. Нәтижелері педагогтарға, діни көшбасшыларға, әлеуметтанушыларға және жастарға пайдасы зор болады. Бұл тұжырымдар жастардың діни белсенділігінің жеке және әлеуметтік-мәдени аспектілерін көрсетеді. Зерттеу жас ұрпақтың өмір сүру шеңберіндегі діннің рөлін тереңірек ғылыми тұрғыдан түсінуге ықпал етеді, әрі құнды түсініктер ұсынады.
Авторлық құқық (c) 2025 Диана Турысбекова, Самал Толеугалиева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ОРТА ҒАСЫРЛЫҚ ИСЛАМ ФИЛОСОФИЯСЫ ЖӘНЕ СХОЛАСТИКА: ДӘСТҮРЛЕРДІҢ ӨЗАРА ӘРЕКЕТТЕСУІ МЕН ИНТЕЛЛЕКТУАЛДЫҚ АЛМАСУ
Ортағасырлар – ислам философиясының дамуы үшін маңызды кезең болды. Осы дәуірде ислам әлемінде пайда болған философиялық тармақтар тек ислам топырағын ғана емес, сондай-ақ Еуропадағы интеллектуалдық дамуға да септігін тигізді. Бұл зерттеуіміз ортағасырлық ислам философиясының негізгі ерекшеліктері мен оның еуропалық схоластикалық оймен байланыстарын қарастыратын боламыз. Ислам философиясы ежелгі грек философиясының әсерінен қалыптасып, Аристотель мен Платон шығармаларының араб тіліне аударылуымен дамыды. Фараби, Ибн Сина, Ибн Рушд сынды философтар осы ойды жүйелеу арқылы логика, метафизика мен гносеология салаларына үлес қоса алды. Бағдадта пайда болған «Даналық үйі» сияқты академиялық орталықтар ғылым мен философияның таралуында маңызды рөл атқарды. Еуропалық схоластика ХІІ ғасырдан бастап ислам әлемінен келген философиялық және ғылыми еңбектердің арқасында өзгерістерге ұшырады. Бұл кезеңде Андалусия мен Сицилия секілді аймақтарда жүргізілген аударма жұмыстары Ибн Рушдтың Аристотель туралы түсіндірмелерінің Еуропаға жетуіне мүмкіндік беріп, Батыс ойының қалыптасуына ықпал етті. Схоластикалық философтардың бірі Фома Аквинский Инб Рушд еңбектерінен әсерленіп, христиандық теологияны рационалды негізде орнатуға тырысты. Бұл мақаламызда ортағасырлық ислам философиясының еуропалық ой-пікірге, дүниетанымға әсері тарихи-философиялық тұрғыдан қарастырылып, екі өркениет арасындағы интеллектуалдық өзара әрекеттестіктің маңыздылығына назар аударылатын болады.
Авторлық құқық (c) 2025 Фэриде Камалова, Акмоншак Усаинова, Бауыржан Ботакараев, Асем Тастанова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ШӘКӘРІМНІҢ «САЯТ ҚОРАСЫ» ТАРИХИ-МӘДЕНИ ҚҰНДЫЛЫҚ: ЖАЛҒЫЗДЫҚ ПЕН ЕРКІНДІК МӘСЕЛЕСІ
Мақала Шәкәрімнің «Саят қорасын» тарихи-мәдени құндылық ретінде тарихи-танымдық тұрғыдан зерттеуге арналған. Шәкәрім толысқан шағында жалғыздыққа ұмтылған. Елсіз тау қойнауында «Саят қораны» салдырып сонда тұрған. Саналы түрде оқшауланған. Еркіндік іздеген. Шәкәрімнің оқшаулануы танымдық тұрғыдан қазақ фәлсапасында арнайы қарастырылмаған. Л.Н.Толстойдың «Ясная Полянасы», Абайдың «Жидебайы» сияқты, Шәкәрімнің «Саят қорасы» да сакральды құндылық. Ғұлама ойшыл, классик ақын, танымал тарихшы Шәкәрім қажының тағдыры өте күрделі. Шәкәрім феноменін сакральды «Саят қора» контексінде қарастырсақ, жалғыздық пен еркіндік мәселесімен үндесері хақ. Шәкәрімнің рух биіктігі аласапыран замандағы билікке мазасыздық әкелді. Мақалада осы фәлсапалық сауалдарға жауап іздеу басты ғылыми мәселе. ХІХ-ХХ ғасыр түйіскен кезеңдегі аласапыран адамзат қоғамына төңкеріс әкелді. Рухы биік Шәкәрім патша билігіне де, кеңес режиміне де қарсы болды. Шәкәрімді адамзат болашағы, ұлт тағдыры алаңдатты. Төңкеріс нәтижесі халыққа нәубет, Шәкәрімге трагедиялық өлім әкелді. Адамзат қоғамының әділетті болғанын армандаған Шәкәрім «Ар білімі» туралы ой айтып, соның жазылуын аңсаған. Мақалада алғаш рет танымдық-фәлсапалық өзекті мәселелер жан-жақты қарастырылады.
Авторлық құқық (c) 2025 Турдыкул Шанбай , Ерлан Сыдыков (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
«АНИЛИН» ЖӘНЕ «АЛИЗАРИН»: XIX ҒАСЫР СОҢЫ – ХХ ҒАСЫР БАСЫНДАҒЫ ӘЗІРБАЙЖАН КІЛЕМДЕРІНДЕГІ СИНТЕТИКАЛЫҚ ОРГАНИКАЛЫҚ БОЯҒЫШТАР
XIX ғасырдың соңынан бастап әзербайжан кілемдерін бояуда қолданылған синтетикалық органикалық бояғыштарды тереңірек зерттеу қажеттілігі атап өтіледі. Ерте синтетикалық бояғыштардың эволюциясына шолу негізінде «анилиндік» және «ализариндік» бояғыштар ұғымдарының айырмашылығы берілген. Бұл бояғыштар негізгі, қышқылдық, протравтық және қышқыл-протравтық түрлерге бөлініп, олардың техникалық сипаттамалары да қарастырылады. XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басындағы жергілікті жазба деректерге талдау жасалып, онда Әзербайжан аумағында тоқылған кілемдерде ерте синтетикалық анилиндік және ализариндік бояғыштардың қолданылғаны айтылған. Талдау көрсеткендей, табиғи бояғыштардан анилиндік бояғыштарға жаппай көшу шамамен 1880 жылдарда орын алып, оған мыналар себеп болды: - сыртқы нарықтар тарапынан өсіп келе жатқан сұранысқа байланысты жергілікті кілем өндірісінің күрт артуы; - дүниежүзілік тоқыма өнеркәсібінің синтетикалық ализарин мен басқа да жасанды бояғыштарға көшуіне байланысты Кавказда қызылбояу (марена) өсірудің тоқтатылуы. Сонымен бірге, жергілікті кілемдерде ализариндік бояғыштардың кеңінен қолданылуы XX ғасырдың екінші ширегінен ерте басталмаған. Бұл жағдай Закавказье мемлекеттік экспорт-импорт сауда кеңсесі «Закгосторг» пен Әзербайжан кәсіпшілік бірлестігі «Азсанатбирлиги» қызметінің басталуымен байланысты болды. Қорытындыда осы саладағы зерттеулерді жүргізудің өзекті мәселелері және мұндай зерттеулердің кілемдердің сақталу жағдайын талдауда, оларды ғылыми реставрациялауда және мерзімдеуде қолдану перспективалары атап өтіледі.
Авторлық құқық (c) 2025 Ялчин Салимов (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Жамбыл Артықбаев: Жеті ата – қазақтың үлкен патрономиясы
Бұл тереңдетілген ғылыми сұхбат «Қазақ мәдениетіндегі «Жеті ата»: антропологиялық талдау» атты диссертациялық жұмыс ауқымында атқарылған «Жеті ата жүйесі – қазақ қоғамындағы әлеуметтік-туыстық институт» атты жоба аясында алынды. Сұхбатта жеті ата ұғымының этнографиялық, әлеуметтік, мәдени және биологиялық қырлары сараланып, көшпелі қазақ қоғамындағы патрономиялық жүйенің өзегі ретінде қарастырылады. Сұхбат академиялық форматта құрылып, диалог стилінде жүргізілгенімен, ғылыми мәтінге тән құрылым мен мазмұнға негізделген. Сұхбат мазмұнында қазақ халқының «Жеті ата» туыстық қағидасының тарихи негіздері мен қалыптасуы және бұл қағиданы қалыптастырған негізгі факторлар, және оның көшпелі өмір салтына негізделген әлеуметтік ортадағы рөлі зерделенді. «Жеті ата» қағидасының әлеуметтік-мәдени функционалдық құрылымдары қарастырылды.
Жеті ата; патрономия; аталастық; баталастық; шежіре; көшпелі қоғам; этноәлеуметтік құрылым
Авторлық құқық (c) 2025 Серик Ергали, Жамбыл Артыкбаев (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ТЕХНОҒЫЛЫМ ҚҰБЫЛЫСЫНЫҢ ЭПИСТЕМОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК МӘДЕНИ АСПЕКТІЛЕРІ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі оның табиғат пен қоғамға әсерімен байланысты. Қазіргі ғылымның даму ерекшеліктері - бұл ғылымның, техниканың, табиғат пен адамның өзара әсерін үйлестіруге мүмкіндік беретін әдістерді, құралдарды және шешімдерді іздеу қажеттілігін туындатады. Қазіргі ғылыми қызмет тік иерархияны жоққа шығаратын экстернистік көзқараспен сипатталады. Ғылыми процеске қатысатын агенттер, мысалы, саяси және экономикалық институттар, бұқаралық ақпарат құралдары, қоғам, ғылыми қоғамдастық тең құқықтарға ие. Бір жағынан, қазіргі ғылымның гетерономиясы ғылыми білімді құрудың сыртқы факторларға тәуелділігі мәселесін проблема ретінде қояды. Екінші жағынан, техноғылым агенттерінің көлденең байланысы шындық пен білімнің табиғатын онтологиялық және гносеологиялық түсінуді түрлендіретін білім өндірісінің жаңа түрін (2-РЕЖИМ) қалыптастырады. 2-РЕЖИМ тұжырымдамалық тұрғыдан білімнің жаңа түрін алу үшін нұсқаулық ретінде әрекет ете отырып, әрбір агенттің мәні мен эмпирикалық үлесін түсінеді. Техноғылым феномені (ғылымның заманауи түрі) әлеуметтік-мәдени контексте болып жатқан өзгерістерді, мысалы, жаңа таптың – прекариаттың пайда болуын, сондай-ақ дүниенің күрделілігіне байланысты білім мен жұмысқа орналасудан өз еркімен бас тартатын адамдар тобының (NEET) қалыптасуын белгілеуге мүмкіндік беретін трансдисциплинарлық кеңістікте әрекет етеді.
Авторлық құқық (c) 2025 Инкар Джубатчанова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АГНОСТИЦИЗМ: ТАРИХЫ МЕН НАРРАТИВТЕРІ
Мақала қазіргі қазақстандық қоғамдағы агностицизм құбылысын оның әлеуметтік-мәдени ерекшеліктеріне баса назар аудара отырып зерттеуге арналған. Жұмыстың теориялық бөлігі атеизм мен діни сенімнен ерекшеленетін дүниетанымдық ұстаным ретінде агностицизмнің тарихи бастаулары мен философиялық негіздерін қамтиды. Трансцендент туралы білімнің өзін-өзі сәйкестендіру, діни немқұрайлылық және гносеологиялық шекаралары мәселелеріне ерекше назар аударылады. Сондай-ақ, мақала қазіргі Қазақстандағы агностицизмді діни-философиялық тұрғыдан қарастырады. Авторлар еліміздегі, дәлірек айтсақ, Алматы қаласындағы агностикалық көзқарастардың пайда болуын, олардың посткеңестік кезеңдегі дамуы мен қазіргі заманғы қабылдауын талдайды. Агностицизм діни плюрализм мен жаһандану жағдайында қалыптасқан дүниетаным ретінде ұсынылған. Зерттеу нарративтерді, сұхбаттарды және діни-философиялық мәтіндерді талдауды қамтиды. Бұл құбылыс әсіресе кең тараған жастарға ерекше көңіл бөлінеді. Агностицизм сенімнен бас тарту емес, мағынаны және өзін-өзі анықтауды жеке іздеудің бір түрі екендігі көрсетілген. Жұмыста діни бірегейлік, діни сенім бостандығы және рухани құндылықтарды өзгерту мәселелері қозғалады. Талдаудың сапалық әдістері қолданылады. Алынған нәтижелер философтар, теологтар және әлеуметтанушылар үшін пайдалы болуы мүмкін. Зерттеу сонымен қатар Қазақстандағы діни философия саласындағы алдағы жұмыстардың болашағын ашады.
Авторлық құқық (c) 2025 Айгерим Темирбаева, Талгат Темирбаев (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Қазақ ауылының жұмыс күндері мен мерекелері:кеңес этнографының далалық күнделігінен материалдық мәдениет
Мақалада этнограф Елена Махованың далалық күнделігін талдау негізінде кеңестік кезеңдегі қазақ материалдық мәдениетінің сипаты, ерекшелігі туралы тақырыпты ашуда ХХ ғасырдың ортасындағы этнографиялық экспедициялар нәтижелерінің жеткіліксіз ұсынылуы мәселелері көтеріледі. Зерттелетін күнделік 1949-1950 жылдары Жамбыл (Жамбыл) облысының Шу (Шу) ауданында зерттеу жүргізу кезінде құрастырылған. Материалдар жинау қазіргі қазақ ауылының этнографиялық зерттеу бағдарламасы бойынша өтті. Ақпарат берушілермен жұмыстың әртүрлі әдіснамалық аспектілерін, мәдени контексттердің ерекшеліктерін, кеңестік этнографтар қолданатын ғылыми жалпылау практикасын ашуға мүмкіндік беретін жаңа мәліметтер алынды. Мақала кеңестік кезеңнің этнографиялық мұрасына кешенді көзқарас мәселесіне теориялық үлес қосумен қатар, ХХ ғасырдың материалдық мәдениетімен айналысатындардың бәріне ерекше қызығушылық тудырады.
этнография, материалдық мәдениет; әлеуметтік-мәдени өзгерістер; күнделікті өмір; Қазақстан
Авторлық құқық (c) 2025 Снежана Атанова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0