JETE – JОURNAL OF PHILOSOPHY, RELIGIOUS AND CULTURAL STUDIES
НАО "Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева"
МҰНАЙДАН КЕЙІНГІ ЖАҒДАЙДАҒЫ ЖАҢА ОРЫН КІМДІГІ ЖӘН ДЖЕНТРИФИКАЦИЯ: АТЫРАУ ҚАЛАСЫНДАҒЫ YEMAA ЗАМАНУИ МӘДЕНИЕТ ОРТАЛЫҒЫНЫҢ КЕЙСІ
Бұл шолу Атырау қаласының шеткері аумағында орналасқан YEMAA замануи мәдениет орталығының кейсі мәдени джентрификация мысалы ретінде қарастырылады. Зерттеу постмұнайлық және посткеңестік контексте бұл үдерістің орынның әлеуметтік және мәдени құрылымына қалай ықпал ететініне назар аударады. Мақалада джентрификация үдерістері қаланың мәдени және әлеуметтік келбетінің өзгеруіне қалай әсер ететіні және бұл өзгерістердің орынның жаңа кімдігін қалыптастыруға қалай ықпал ететіні зерделенеді. Сонымен қатар, зерттеу Қазақстанның аймақтық қалаларындағы қалалық үдерістерді талдауға арналған тұжырымдамалық негізді толықтыруды, перифериядағы жаңа тартылыс нүктелерін қалыптастырудағы мәдени институттардың рөлін сипаттауды мақсат етеді. Анализ автордың автоэтнографиялық бақылауларына, сондай-ақ визуалды материалдарға – фотосуреттерге, карталарға және мұнай индустриясымен байланысты жергілікті жады орындарының сипаттамасына сүйенеді. Мақалада бұрынғы автовокзал аумағында орналасқан және қазіргі таңда жеке девелоперлік жобаға кіріктірілген YEMAA орталығы жаңа тартылыс орнына айналғаны атап өтіледі. Бұл орталық Атыраудың бұрынғы индустриалды бейнесінен бөлек, қаланың жаңа мәдени келбетін қалыптастырып келеді. YEMAA кейсі мәдени, инфрақұрылымдық және коммерциялық өзгерістерді ұштастыратын джентрификацияның будан формаларын көрсетеді. Бұл перифериялық аймақтарды тек даму нысаны ретінде емес, дербес мәдени орталықтар ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Осылайша, шолу постиндустриалды Қазақстан аймақтарындағы қалалық үдерістерді тереңірек түсіну үшін мәдени джентрификацияға жергілікті тұрғыдан қарауға талпынады.
Авторлық құқық (c) 2025 Асель Ахметжанова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ДІНАРАЛЫҚ ДИАЛОГ ҚАҚТЫҒЫСТАН КЕЙІНГІ БЕЙБІТШІЛІКТІ ҚҰРУ ҚҰРАЛЫ РЕТІНДЕ: ЛИВАН, БОСНИЯ ЖӘНЕ ГЕРЦЕГОВИНА ЖӘНЕ СУДАН ТӘЖІРИБЕСІ
Мақала көпұлтты және көпконфессиялы қоғамдарда қарулы қақтығыстардың салдарын еңсерудің және тұрақты бейбітшілік құрудың негізгі құралы ретінде дінаралық диалогтың әлеуетін ашады. Ливан, Босния және Герцеговина және Судан мысалында діни қауымдастықтардың өзара әрекеттесу механизмдері, үкіметтік емес ұйымдардың, халықаралық құрылымдар мен жеке көшбасшылардың әлеуметтік келісімді нығайтудағы, мәдениетаралық түсіністікті дамытудағы және зорлық-зомбылықтың қайталануының алдын алудағы рөлі талданады. Зерттеу әдістемесі тарихи, саясаттану және әлеуметтанулық талдауды біріктіретін пәнаралық тәсілге, сондай-ақ салыстырмалы әдісті қолдануға және эмпирикалық жағдайларды зерттеуге негізделген. Бұл тәсіл институционалдық қолдауды, жастарды тартуды және бірлескен гуманитарлық жобаларды іске асыруды қоса алғанда, жанжалдан кейінгі кезеңде дінаралық өзара іс-қимылдың табыстылығын айқындайтын әмбебап және ерекше факторларды анықтауға мүмкіндік береді. Автор бейбітшілікті құру мәселелері бойынша теориялық және практикалық базаны дамытуға үлес қосады, диалог тиімділігінің шарттарын тұжырымдайды және әлеуметтік шиеленісті төмендету, сенімді қалпына келтіру және бірге өмір сүрудің тұрақты модельдерін қалыптастыру үшін оның тәжірибеге бағытталған сипатының маңыздылығын атап көрсетеді. Алынған тұжырымдар дінаралық қарым-қатынасты тұрақты институционалдық қолдаусыз, қол жеткізілген нәтижелерді жүйелі мониторингтеусіз, стратегияларды жергілікті мәдени ерекшеліктерге бейімдеусіз және халықтың қалың топтарын бірлескен әлеуметтік бастамаларға тартусыз жанжалдан кейінгі елдердегі орнықты бейбітшіліктің мүмкін еместігін көрсетеді.
Авторлық құқық (c) 2025 Абай Токсанбаев (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЗАМАНАУИ ӨНЕРДІҢ ДАМУЫ ЖӘНЕ ЖАҢА МЕДИЯ
Бұл мақалада Қазақстандағы заманауи өнердің даму ерекшеліктері мен жаңа медиа өнерінің қалыптасу үрдістері қарастырылады. Мақалада мультидисциплинарлық, мультимедиалылық, гибридтік тәжірибе, мультимодалдылық және трансмедиалдылық сияқты заманауи өнер теориясындағы негізгі ұғымдар түсіндіріліп, қазақстандық суретшілердің шығармашылығынан нақты мысалдар келтіріледі. Зерттеу барысында бейнеарт, инсталляция, фотосурет және цифрлық технологиялар сияқты медиумдардың өзара ықпалы мен суретшілердің тәжірибелері басты назарға алынады. Мақала автордың «Цифрлық дәуірдегі өнер» атты магистрлік диссертациясын негізге ала отырып жазылған. Мақалада Борис Гройстың «В потоке», Вальтер Беньяминнің «Произведение искусства в эпоху его технической воспроизводимости», Лев Мановичтің «Язык новых медиа», Маршалл Маклюэннің «Понимание Медиа: Внешние расширения человека» сияқты еңбектері және заманауи өнер мен медиа теориясының өзге де маңызды дереккөздеріне сүйеніп талданған.
Авторлық құқық (c) 2025 Сырлыбек (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
НАУРЫЗ: ТАРИХЫ, ҒҰРЫП-САЛТТАРЫ ЖӘНЕ ҰЛТТЫҚ БІРЕГЕЙЛІКТІ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ҚЫЗМЕТІ
Мақалада Наурыз мейрамының пайда болу және дәстүрлі ғұрыптық кешенінің қалыптасу тарихы және ұлттық бірегейлікті қамтамасыз ету қызметі қарастырылады. Авторлар көктемгі күн мен түн теңескен күннің межесі және жыл басы Наурыз мейрамының тарихын неолит дәуірімен байланыстырады. Бұл бір жағы қазақ шежіресінде ерекше орын алатын Топан су және Қазығұрт туралы аңыздардан және көне әдет-ғұрыптардан көрініс табады. Наурыз мейрамын авторлар толып жатқан ғұрыптардың басын қосатын кешен ретінде қарастырады. Бұл алдымен күн мен түннің теңескен сәтін бақылау, көрісу, дастархан, бата сияқты қазақ тіршілігінде маңызды орын алатын құндылықтар жиынтығы. Мақалада қазақ ауызша дәстүріндегі «ұлыстың ұлы күні» сөз тіркесінің мағынасы сарапталған. Авторлар наурызды мемлекеттік мейрам ретінде қарастырады және оған бірнеше дәлел келтіреді. Қазақ хандығы заманында Наурызды тойлауға мемлекеттік маңыз беріліп, оны мемлекет құрамына кірген әртүрлі этникалық және әлеуметтік топтардың басын қосатын құрал қызметі жан-жақты қарастырылған.
Авторлық құқық (c) 2025 Тенгеш Каленова, Жамбыл Артыкбаев (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
МҰРА ТУРАЛЫ ЖАҺАНДЫҚ ТАЛҚЫЛАУЛАР: ҚАЗАҚСТАНҒА АРНАЛҒАН РЕФЕРЕНСТЕР
Ұсынылып отырған талдау Taylor & Francis баспа платформасына тиесілі International Journal of Heritage Studies және Heritage & Society журналдарында жарық көрген мақалаларды саралау негізінде жасалды. Екі журнал да мұра зерттеулері (heritage studies) тақырыбына маманданған. Жаһандық тақырыптарды қамтитын журналдар ғылыми-метрикалық дерекқорларда жоғары дәйексөз көрсеткіштеріне ие және мұра саласында жұмыс істейтін басқа басылымдардан теориялық тәсілінің жүйелілігі арқылы ерекшеленеді. ХХ–ХХІ ғасыр тоғысында мұраға қатысты ұғымдардың философиялық тұрғыдан қайта қаралу динамикасы көрсетіліп, аталған уақыт не себептен мұраны сыни зерттеу кезеңі аталғаны айқындалады. Талдау барысында Алматы қаласының тарихы және мәдени сәулет ескерткіштері бойынша кейстер қарастырылып, мұрағат деректері мен қазақстандық авторлардың мұра тақырыбындағы еңбектері талданды. Мұра түсінігі өткенді жаңғырту үшін қолданылатын уақыттық-философиялық ұғым, сондай-ақ қазіргі заман үшін символдық өлшеммен қатар идеологиялық және эпистемалық маңызы бар құбылыс ретінде түсіндіріледі. Осындай көзқарас мұраны бірегейлікті қайта пайымдауға бағытталған көп акторлы үдеріс ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Авторлық құқық (c) 2025 Анар Смагулова, Кульшат Медеуова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ОРТАЛЫҚ АЗИЯДА МҰРА ТӘРТІБІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ: ҰЛТТЫҚ НАРРАТИВ ПЕН ЖАҺАНДЫҚ ШЕКАРАЛАР
Бұл мақалада Орталық Азиядағы мәдени мұра саясаты кеңестік биліктен тәуелсіздікке көшу кезінде қалай өзгергені қарастырылып, ұлттық әңгімелер мен жаһандық мұра құрылымдарының өзара әрекеттесуіне назар аударылады. Кеңес өкіметі тұсында мұра саясаты жергілікті мәдениеттерді ілгерілетуді олардың біртұтас социалистік бірегейлікке біріктіруімен теңестірді, сонымен бірге идеологиялық мақсаттарға сәйкес келетін орындар мен субъектілерді таңдамалы түрде сақтайды. Кейінірек Кеңес Одағының ЮНЕСКО және ИКОМОС-пен байланысы 1991 жылдан кейін аймақты қалыптастыруды жалғастырған халықаралық концепциялар мен кәсіби желілердің пайда болуына әкелді. Тәуелсіздік мұраны кеңестік дәуірге дейінгі тарих, ислам дәстүрлері және ұлттық ерекшеліктер тұрғысынан қайта қарауға күш салды. Сонымен бірге, ЮНЕСКО бастамалары, атап айтқанда, Жібек жолы жобасы мәдениетаралық байланыс пен ортақ өркениеттік мұраны алға тартты. Нәтиже трансұлттық басқару құрылымдарында ендірілген бола отырып, ұлттық егемендікті бекіткен гибридті мұра режимі болды, ол жаһандық мәдени саясаттағы плюрализмге және батыстық емес перспективаларды қосуға қарай кеңірек шиеленіс пен ығысуды көрсетеді.
Орталық Азиядағы мұра тарихы және саясаты
Авторлық құқық (c) 2025 Nelly Bekus https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
МӘДЕНИ ЖӘНЕ ДІНИ МҰРАНЫҢ ДӘСТҮРЛІ ҚҰРЫЛЫМДА ҚОРҒАЛУЫ: АЛЕВИ ҚАУЫМДАРЫНДАҒЫ КӨШБАСШЫЛЫҚ ПЕН БИЛІК
Алевизм бай мәдени және тарихи негізге ие. Алеви қауымдарында харизматикалық әрі діни көшбасшылар сенім мен әлеуметтік жүйеде орталық рөл атқарады. Олар рухани бағыт-бағдар берумен қатар, әлеуметтік нормалар мен құндылықтарды сақтап, қауымдағы бірегейлікті нығайтады және ынтымақты арттырады. Көптеген дәстүрлі қоғамдардағыдай, алевизм де беделді тұлғалардың айналасында құрылымданған. Оларға мәдени мұраны қорғау мен қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету міндеті жүктеледі. Мұндай көшбасшылық жүйе құндылықтарды ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп, сыртқы қысымдарға төтеп беруге жағдай жасайды. Алайда жаһандану процесі дәстүрлі құрылымдар үшін қатерлі. Яғни биліктің бейімделгіш болуын көздейді. Бұл зерттеу әдебиеттерге шолу негізінде алеви қауымдарындағы көшбасшылық құрылымдары мен билік қатынастарын талдайды. Онда олардың мәдени сәйкестікті сақтауға және қоғамдық өзгерістерге бейімделуге ықпалы қарастырылады. Алеви көшбасшылығын зерделеу дәстүрлі билік динамикасын кеңірек түсінуге және мұндай құрылымдардың болашақтағы даму бағыттарын болжауға мүмкіндік береді. Аталған талдау арқылы зерттеу мәдени мұраны сақтау мәселелерін ашып көрсетіп, өзгергіш уақыт жағдайында дәстүрлі көшбасшылықтың өзектілігін айқындайды.
Авторлық құқық (c) 2025 Йылмаз Ары (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Түрік-Ислам социологиясы — түрік пен ислам өркениеттерінің ерекше мәдени және діни мұрасына негізделген бірегей ғылыми сала болып табылады. Батыс әлеміндегі үстемдік ететін социологиялық парадигмалардан ерекшелене отырып, бұл сала дәстүрлі құндылықтар мен заманауи социологиялық зерттеулердің синтезін көрсетеді. Оның тарихи жолы Осман империясының әлеуметтік құрылымынан бастап Түрік Республикасының жаңғырту реформаларына дейін созылып, өткеннің мұрасы мен бүгінгі шындық арасындағы үздіксіз диалог болып табылады. Түрік-Ислам социологиясының негізгі бағыты — білімнің қалыптасуы, мәдениеттің қайта өндірілуі және діннің әлеуметтік қызметтері мәселелерін зерттеу. Бұл элементтер қоғамның ішкі динамикасымен тығыз байланысты, кейде шиеленіс туғызса, кейде шығармашылық синтездер арқылы әлеуметтік өмірді қалыптастырады. Бұл сала батыс әдістемелік шеңберлерін сыни тұрғыдан қарастыруды талап етіп, түрік-ислам контекстінің бірегей әлеуметтік, мәдени және діни ерекшеліктерін құрметтеп, оларға негізделген тәсілді ұсынады. Соңында, түрік-ислам социологиясы тарихтан қалған даналық пен қазіргі заманның талаптарын байланыстырып, мәдени бірегейлікті сақтап қана қоймай, заманауи әлеуметтік өмірдің күрделілігін терең түсінуге ұмтылады. Осы екіжақты көзқарас арқылы бұл сала қоғамды түсінуде терең әрі шынайы социологиялық перспектива қалыптастыруға мүмкіндік береді, тек қана батыс үлгілерін қайталаудан асып түседі.
Авторлық құқық (c) 2025 Эмине Озтюрк, Нурал Савджи (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ЖАСТАР ЖӘНЕ ДІН: ДІНИ ҰСТАНЫМ МЕН ДІНИ БІРЕГЕЙЛІКТІҢ ҚАЛЫПТАСУ СЕБЕПТЕРІН ЗЕРТТЕУ
Бұл зерттеуде қазіргі жастардың дінге жақындығы, соның ішінде сенім мен құлшылыққа жақындауына әсер ететін себептерді қарастырады. Қарқынды әлеуметтік өзгерістер, жаһандану, цифрландыру, мәдени құлшылықтарды өзгертуі барысында дін жастардың мағыналық өзіндік ерекшелігі мен сезімін қалыптастыруда маңызды рөл атқаруда. Зерттеу барысында мазмұнды талдау және арнайы деректерді талдаудың ғылыми әдістері қолданылды. Мазмұнды талдау үшін пайдаланады, ал деректерді талдау сауалнама нәтижелерін өңдеу және дәйекті үлгілерді анықтау үшін қолданылады. Бұл жаңалық негізгі ынталандырушы факторларды. соның ішінде мән-мағынаны іздекді, отбасы мен белгілі бір топқа тиесілі болудың ісерін анықтады. Зерттеу жастардың жеке басын қалыптастырудың жеке және әлеуметтік-мәдени әсер етуші күштерді көрсетеді. Нәтижелері педагогтарға, діни көшбасшыларға, әлеуметтанушыларға және жастарға пайдасы зор болады. Бұл тұжырымдар жастардың діни белсенділігінің жеке және әлеуметтік-мәдени аспектілерін көрсетеді. Зерттеу жас ұрпақтың өмір сүру шеңберіндегі діннің рөлін тереңірек ғылыми тұрғыдан түсінуге ықпал етеді, әрі құнды түсініктер ұсынады.
Авторлық құқық (c) 2025 Диана Турысбекова, Самал Толеугалиева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ОРТА ҒАСЫРЛЫҚ ИСЛАМ ФИЛОСОФИЯСЫ ЖӘНЕ СХОЛАСТИКА: ДӘСТҮРЛЕРДІҢ ӨЗАРА ӘРЕКЕТТЕСУІ МЕН ИНТЕЛЛЕКТУАЛДЫҚ АЛМАСУ
Ортағасырлар – ислам философиясының дамуы үшін маңызды кезең болды. Осы дәуірде ислам әлемінде пайда болған философиялық тармақтар тек ислам топырағын ғана емес, сондай-ақ Еуропадағы интеллектуалдық дамуға да септігін тигізді. Бұл зерттеуіміз ортағасырлық ислам философиясының негізгі ерекшеліктері мен оның еуропалық схоластикалық оймен байланыстарын қарастыратын боламыз. Ислам философиясы ежелгі грек философиясының әсерінен қалыптасып, Аристотель мен Платон шығармаларының араб тіліне аударылуымен дамыды. Фараби, Ибн Сина, Ибн Рушд сынды философтар осы ойды жүйелеу арқылы логика, метафизика мен гносеология салаларына үлес қоса алды. Бағдадта пайда болған «Даналық үйі» сияқты академиялық орталықтар ғылым мен философияның таралуында маңызды рөл атқарды. Еуропалық схоластика ХІІ ғасырдан бастап ислам әлемінен келген философиялық және ғылыми еңбектердің арқасында өзгерістерге ұшырады. Бұл кезеңде Андалусия мен Сицилия секілді аймақтарда жүргізілген аударма жұмыстары Ибн Рушдтың Аристотель туралы түсіндірмелерінің Еуропаға жетуіне мүмкіндік беріп, Батыс ойының қалыптасуына ықпал етті. Схоластикалық философтардың бірі Фома Аквинский Инб Рушд еңбектерінен әсерленіп, христиандық теологияны рационалды негізде орнатуға тырысты. Бұл мақаламызда ортағасырлық ислам философиясының еуропалық ой-пікірге, дүниетанымға әсері тарихи-философиялық тұрғыдан қарастырылып, екі өркениет арасындағы интеллектуалдық өзара әрекеттестіктің маңыздылығына назар аударылатын болады.
Авторлық құқық (c) 2025 Фэриде Камалова, Акмоншак Усаинова, Бауыржан Ботакараев, Асем Тастанова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ШӘКӘРІМНІҢ «САЯТ ҚОРАСЫ» ТАРИХИ-МӘДЕНИ ҚҰНДЫЛЫҚ: ЖАЛҒЫЗДЫҚ ПЕН ЕРКІНДІК МӘСЕЛЕСІ
Мақала Шәкәрімнің «Саят қорасын» тарихи-мәдени құндылық ретінде тарихи-танымдық тұрғыдан зерттеуге арналған. Шәкәрім толысқан шағында жалғыздыққа ұмтылған. Елсіз тау қойнауында «Саят қораны» салдырып сонда тұрған. Саналы түрде оқшауланған. Еркіндік іздеген. Шәкәрімнің оқшаулануы танымдық тұрғыдан қазақ фәлсапасында арнайы қарастырылмаған. Л.Н.Толстойдың «Ясная Полянасы», Абайдың «Жидебайы» сияқты, Шәкәрімнің «Саят қорасы» да сакральды құндылық. Ғұлама ойшыл, классик ақын, танымал тарихшы Шәкәрім қажының тағдыры өте күрделі. Шәкәрім феноменін сакральды «Саят қора» контексінде қарастырсақ, жалғыздық пен еркіндік мәселесімен үндесері хақ. Шәкәрімнің рух биіктігі аласапыран замандағы билікке мазасыздық әкелді. Мақалада осы фәлсапалық сауалдарға жауап іздеу басты ғылыми мәселе. ХІХ-ХХ ғасыр түйіскен кезеңдегі аласапыран адамзат қоғамына төңкеріс әкелді. Рухы биік Шәкәрім патша билігіне де, кеңес режиміне де қарсы болды. Шәкәрімді адамзат болашағы, ұлт тағдыры алаңдатты. Төңкеріс нәтижесі халыққа нәубет, Шәкәрімге трагедиялық өлім әкелді. Адамзат қоғамының әділетті болғанын армандаған Шәкәрім «Ар білімі» туралы ой айтып, соның жазылуын аңсаған. Мақалада алғаш рет танымдық-фәлсапалық өзекті мәселелер жан-жақты қарастырылады.
Авторлық құқық (c) 2025 Турдыкул Шанбай , Ерлан Сыдыков (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
«АНИЛИН» ЖӘНЕ «АЛИЗАРИН»: XIX ҒАСЫР СОҢЫ – ХХ ҒАСЫР БАСЫНДАҒЫ ӘЗІРБАЙЖАН КІЛЕМДЕРІНДЕГІ СИНТЕТИКАЛЫҚ ОРГАНИКАЛЫҚ БОЯҒЫШТАР
XIX ғасырдың соңынан бастап әзербайжан кілемдерін бояуда қолданылған синтетикалық органикалық бояғыштарды тереңірек зерттеу қажеттілігі атап өтіледі. Ерте синтетикалық бояғыштардың эволюциясына шолу негізінде «анилиндік» және «ализариндік» бояғыштар ұғымдарының айырмашылығы берілген. Бұл бояғыштар негізгі, қышқылдық, протравтық және қышқыл-протравтық түрлерге бөлініп, олардың техникалық сипаттамалары да қарастырылады. XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басындағы жергілікті жазба деректерге талдау жасалып, онда Әзербайжан аумағында тоқылған кілемдерде ерте синтетикалық анилиндік және ализариндік бояғыштардың қолданылғаны айтылған. Талдау көрсеткендей, табиғи бояғыштардан анилиндік бояғыштарға жаппай көшу шамамен 1880 жылдарда орын алып, оған мыналар себеп болды: - сыртқы нарықтар тарапынан өсіп келе жатқан сұранысқа байланысты жергілікті кілем өндірісінің күрт артуы; - дүниежүзілік тоқыма өнеркәсібінің синтетикалық ализарин мен басқа да жасанды бояғыштарға көшуіне байланысты Кавказда қызылбояу (марена) өсірудің тоқтатылуы. Сонымен бірге, жергілікті кілемдерде ализариндік бояғыштардың кеңінен қолданылуы XX ғасырдың екінші ширегінен ерте басталмаған. Бұл жағдай Закавказье мемлекеттік экспорт-импорт сауда кеңсесі «Закгосторг» пен Әзербайжан кәсіпшілік бірлестігі «Азсанатбирлиги» қызметінің басталуымен байланысты болды. Қорытындыда осы саладағы зерттеулерді жүргізудің өзекті мәселелері және мұндай зерттеулердің кілемдердің сақталу жағдайын талдауда, оларды ғылыми реставрациялауда және мерзімдеуде қолдану перспективалары атап өтіледі.
Авторлық құқық (c) 2025 Ялчин Салимов (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Жамбыл Артықбаев: Жеті ата – қазақтың үлкен патрономиясы
Бұл тереңдетілген ғылыми сұхбат «Қазақ мәдениетіндегі «Жеті ата»: антропологиялық талдау» атты диссертациялық жұмыс ауқымында атқарылған «Жеті ата жүйесі – қазақ қоғамындағы әлеуметтік-туыстық институт» атты жоба аясында алынды. Сұхбатта жеті ата ұғымының этнографиялық, әлеуметтік, мәдени және биологиялық қырлары сараланып, көшпелі қазақ қоғамындағы патрономиялық жүйенің өзегі ретінде қарастырылады. Сұхбат академиялық форматта құрылып, диалог стилінде жүргізілгенімен, ғылыми мәтінге тән құрылым мен мазмұнға негізделген. Сұхбат мазмұнында қазақ халқының «Жеті ата» туыстық қағидасының тарихи негіздері мен қалыптасуы және бұл қағиданы қалыптастырған негізгі факторлар, және оның көшпелі өмір салтына негізделген әлеуметтік ортадағы рөлі зерделенді. «Жеті ата» қағидасының әлеуметтік-мәдени функционалдық құрылымдары қарастырылды.
Жеті ата; патрономия; аталастық; баталастық; шежіре; көшпелі қоғам; этноәлеуметтік құрылым
Авторлық құқық (c) 2025 Серик Ергали, Жамбыл Артыкбаев (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ТЕХНОҒЫЛЫМ ҚҰБЫЛЫСЫНЫҢ ЭПИСТЕМОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК МӘДЕНИ АСПЕКТІЛЕРІ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі оның табиғат пен қоғамға әсерімен байланысты. Қазіргі ғылымның даму ерекшеліктері - бұл ғылымның, техниканың, табиғат пен адамның өзара әсерін үйлестіруге мүмкіндік беретін әдістерді, құралдарды және шешімдерді іздеу қажеттілігін туындатады. Қазіргі ғылыми қызмет тік иерархияны жоққа шығаратын экстернистік көзқараспен сипатталады. Ғылыми процеске қатысатын агенттер, мысалы, саяси және экономикалық институттар, бұқаралық ақпарат құралдары, қоғам, ғылыми қоғамдастық тең құқықтарға ие. Бір жағынан, қазіргі ғылымның гетерономиясы ғылыми білімді құрудың сыртқы факторларға тәуелділігі мәселесін проблема ретінде қояды. Екінші жағынан, техноғылым агенттерінің көлденең байланысы шындық пен білімнің табиғатын онтологиялық және гносеологиялық түсінуді түрлендіретін білім өндірісінің жаңа түрін (2-РЕЖИМ) қалыптастырады. 2-РЕЖИМ тұжырымдамалық тұрғыдан білімнің жаңа түрін алу үшін нұсқаулық ретінде әрекет ете отырып, әрбір агенттің мәні мен эмпирикалық үлесін түсінеді. Техноғылым феномені (ғылымның заманауи түрі) әлеуметтік-мәдени контексте болып жатқан өзгерістерді, мысалы, жаңа таптың – прекариаттың пайда болуын, сондай-ақ дүниенің күрделілігіне байланысты білім мен жұмысқа орналасудан өз еркімен бас тартатын адамдар тобының (NEET) қалыптасуын белгілеуге мүмкіндік беретін трансдисциплинарлық кеңістікте әрекет етеді.
Авторлық құқық (c) 2025 Инкар Джубатчанова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АГНОСТИЦИЗМ: ТАРИХЫ МЕН НАРРАТИВТЕРІ
Мақала қазіргі қазақстандық қоғамдағы агностицизм құбылысын оның әлеуметтік-мәдени ерекшеліктеріне баса назар аудара отырып зерттеуге арналған. Жұмыстың теориялық бөлігі атеизм мен діни сенімнен ерекшеленетін дүниетанымдық ұстаным ретінде агностицизмнің тарихи бастаулары мен философиялық негіздерін қамтиды. Трансцендент туралы білімнің өзін-өзі сәйкестендіру, діни немқұрайлылық және гносеологиялық шекаралары мәселелеріне ерекше назар аударылады. Сондай-ақ, мақала қазіргі Қазақстандағы агностицизмді діни-философиялық тұрғыдан қарастырады. Авторлар еліміздегі, дәлірек айтсақ, Алматы қаласындағы агностикалық көзқарастардың пайда болуын, олардың посткеңестік кезеңдегі дамуы мен қазіргі заманғы қабылдауын талдайды. Агностицизм діни плюрализм мен жаһандану жағдайында қалыптасқан дүниетаным ретінде ұсынылған. Зерттеу нарративтерді, сұхбаттарды және діни-философиялық мәтіндерді талдауды қамтиды. Бұл құбылыс әсіресе кең тараған жастарға ерекше көңіл бөлінеді. Агностицизм сенімнен бас тарту емес, мағынаны және өзін-өзі анықтауды жеке іздеудің бір түрі екендігі көрсетілген. Жұмыста діни бірегейлік, діни сенім бостандығы және рухани құндылықтарды өзгерту мәселелері қозғалады. Талдаудың сапалық әдістері қолданылады. Алынған нәтижелер философтар, теологтар және әлеуметтанушылар үшін пайдалы болуы мүмкін. Зерттеу сонымен қатар Қазақстандағы діни философия саласындағы алдағы жұмыстардың болашағын ашады.
Авторлық құқық (c) 2025 Айгерим Темирбаева, Талгат Темирбаев (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Қазақ ауылының жұмыс күндері мен мерекелері:кеңес этнографының далалық күнделігінен материалдық мәдениет
Мақалада этнограф Елена Махованың далалық күнделігін талдау негізінде кеңестік кезеңдегі қазақ материалдық мәдениетінің сипаты, ерекшелігі туралы тақырыпты ашуда ХХ ғасырдың ортасындағы этнографиялық экспедициялар нәтижелерінің жеткіліксіз ұсынылуы мәселелері көтеріледі. Зерттелетін күнделік 1949-1950 жылдары Жамбыл (Жамбыл) облысының Шу (Шу) ауданында зерттеу жүргізу кезінде құрастырылған. Материалдар жинау қазіргі қазақ ауылының этнографиялық зерттеу бағдарламасы бойынша өтті. Ақпарат берушілермен жұмыстың әртүрлі әдіснамалық аспектілерін, мәдени контексттердің ерекшеліктерін, кеңестік этнографтар қолданатын ғылыми жалпылау практикасын ашуға мүмкіндік беретін жаңа мәліметтер алынды. Мақала кеңестік кезеңнің этнографиялық мұрасына кешенді көзқарас мәселесіне теориялық үлес қосумен қатар, ХХ ғасырдың материалдық мәдениетімен айналысатындардың бәріне ерекше қызығушылық тудырады.
этнография, материалдық мәдениет; әлеуметтік-мәдени өзгерістер; күнделікті өмір; Қазақстан
Авторлық құқық (c) 2025 Снежана Атанова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Постпандемия кезеңіндегі Astana IT Университетінің студентжастары арасындағы демалыс практикаларының мәдениеті
Мақала постпандемия кезеңіндегі студент-жастардың бос уақытын өткізу мәдениетіндегі өзгерістерді талдауға арналған. Жаһандық COVID-19 пандемиясы жағдайында студенттік өмір демалысты өткізуге, қарым-қатынас әдістеріне және әлеуметтік өзара әрекеттесуге әсер еткен елеулі өзгерістерге ұшырады. Жұмыста карантиндік шектеулер аяқталғаннан бері демалыс секторында пайда болған негізгі тенденциялар, сондай-ақ олардың пайда болуына ықпал ететін факторлар қарастырылған. Цифрлық технологиялардың ықпалына, коммуникацияның гибридті формаларына және студенттер арасындағы ойын-сауық, спорт және мәдени іс-шараларға қатысты басымдықтардың өзгеруіне ерекше назар аударылады. Авторлар әлеуметтік оқшауланудың және қашықтан білім берудің жастардың күнделікті тәжірибесіне әсерін зерттеп, олардың әлеуметтік байланыстарды қалпына келтіруге және мәдени практикалардың жаңа түрлерін іздеуге деген ұмтылысына назар аударады. Жүргізілген зерттеулер негізінде пандемиядан кейінгі бос уақыттың негізгі ерекшеліктері анықталып, өзгермелі әлеуметтік контексте студенттердің өмір сүру сапасын жақсарту бойынша ұсыныстар жасалды.
демалыс практикалары; студент-жастар; постпандемия кезеңі; цифрландыру; әлеуметтік оқшаулау; демалыс мәдениеті; коммуникацияның гибридті түрлері
Авторлық құқық (c) 2025 Жанар Абильдинова, Еркин Аубакиров, Жазира Байсарина (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Қазақстанның Венеция биенналесіне қатысуы: контексттер ментрансформациялар
Бұл мақалада мақалада Қазақстанда қазіргі заманғы өнердің қалыптасу алғышарттары мен оның жаһандық көркемөнер кеңістігінде біртіндеп көрінуі, заңдылығы және танылуы қарастырылады. Мысал ретінде, әлемдегі ең беделді халықаралық көрмелердің бірі — 1895 жылы бастау алған және бүгінгі күнге дейін өнердің маңызды платформаcы болып табылатын Венеция биенналесіне Қазақстанның қатысуы талданады. Зерттеу Қазақстан павильонының қалыптасуы, дамуы және институционализациясы процесіне арналған: ел алғаш рет Орталық Азияның бірлескен павильоны құрамында көркемдік дискурсқа енген сәттен бастап, тәуелсіз ұлттық қатысушы ретінде дербес өкілдік етуіне дейінгі жолы сипатталады. Негізгі назар 2005 жылдан 2024 жылға дейінгі биеннале жобаларының тақырыбына, мазмұны мен тұжырымдамаларына әсер еткен институционалдық, мәдени және саяси контексттерге аударылады. Биенналеге қатысу халықаралық көркем аренадағы өнердің мойындалуы ретінде ғана емес, сонымен қатар елдердің заманауи мәселелерге көркем тілмен сыни ой жүгірте отырып, өзара диалог орнатуға ұмтылуы ретінде қарастырылады. Бұл өз кезегінде мәдени дипломатия жобасына енудің бір түрі ретінде көрінеді. Егер қажет болса, стильді немесе терминологию бейімдеуге көмектесе аламын.
Авторлық құқық (c) 2025 Алена Кайдагалиева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ҚАЗАҚСТАН АУМАҒЫНДАҒЫ ОРЫС ПРАВОСЛАВИЕ ШІРКЕУЛЕРІНІҢ ТАРАЛУЫ
Бұл мақалада XVIII–XIX ғасырларда Орынбор епархиясының құрылу тарихы мен оның Батыс Қазақстан аумағындағы шіркеулік ықпалы қарастырылады. Зерттеуде православие дінінің таралуындағы әкімшілік және миссионерлік факторлардың рөлі сараланып, Ресей империясының шекаралық саясатының діни құрылымдарға әсері талданады. Епархияның қалыптасу үдерісі, аймақтық-әкімшілік өзгерістерге сәйкес шекараларының қайта ұйымдастырылуы, сондай-ақ викариаттық жүйенің енгізілуі мен шіркеу басқармасының құрылымы жүйелі түрде сипатталады. Сонымен қатар, православие шіркеуінің империялық басқару жүйесімен өзара байланысы, әскери және азаматтық билікпен қатынасы зерттеледі. Мақалада Орынбор епархиясының миссионерлік қызметі мен раскольниктерге қарсы әрекеттері де назарға алынған. XIX ғасырдың екінші жартысында аймақта славян халқының қоныстануы мен шіркеу приходтарының көбеюі нәтижесінде епархия аумағы кеңейіп, жаңа құрылымдық өзгерістер енгізілді. Зерттеу жұмысы тарихи дереккөздер мен архив материалдары негізінде орындалған.
Орынбор, Епархия, Епископ, Викариат, Православие, Шіркеу, Синод.
Авторлық құқық (c) 2025 Нурмухамед КЕНЖЕГУЛОВ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
THE THE NONHUMAN TURN: ФИЛОСОФИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ЭТИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕР
Мақалада the nonhuman turn ұғымымен біріктірілген қазіргі әлемдегі адам мен адамгершілікке жатпайтын рөлді қайта пайымдауға байланысты түрлі тәсілдер қарастырылады. Пәнаралық сыни зерттеулердің осы жаңа саласын қалыптастыру объектіге бағдарланған онтология, постгуманизм және материализм сияқты философиялық бағыттармен тығыз байланысты. Бұл тәсіл антропоцентризмге сүйенетін дәстүрлі эпистемологияның шекарасын кеңейтуге ұмтылады. Нақты айтсақ дуалистік оппозицияның «адам/адам емес» және «субъект/объект» деконструкциясы туралы болып отыр. Сондықтан басты мәселе жануарлар, геофизикалық процестер, технологиялар, материалдық жүйелер сияқты адамгершілікке жатпайтын агенттердің адамдармен қалай өзара іс-қимыл жасап, шындықты қалыптастыруында болып отыр. Бұл ретте адам мен адамгершілікке жатпайтын адамдардың арасындағы шекаралар күмән туғызады және жоққа шығарылады. Алайда, nonhuman turn дегеніміз адамды адамгершіліктен кейінгі адаммен алмастыру емес, әлемдегі белсенді қатысушылар ретінде адамгершілікке жатпайтын заттардың рөлін мойындау болып табылады. Осы контексте адамгершілікке жатпайтын заттардың жаңа этикалық және философиялық перспективаны қалай қалыптастыратыны зерттеледі. Бұдан басқа, зорлық-зомбылық, нәсілшілдік, сексизм сияқты тақырыптар да адамгершілікке жатпайтын нәрсеге бұрылу логикасына сәйкес келеді. Бұл идеялар экофеминизмде, жаңа материализмде, Animal Studies бағыттарында ұсынылған, олар адамгершілікке жатпайтын алаңдаушылық нысаны ретінде, назар аударуға лайық проблема ретінде көрінеді. Осы бұрылыстың идеяларына жүгіне отырып, авторлар қазіргі дәуір әлемді неғұрлым инклюзивті түсінуді талап ететінін ескере отырып, адамгершілікке жатпайтын агенттік оптикасында эпистемологияны кеңейтуде қаншалықты алысқа баруға дайынбыз деген сұрақтарды ашық қалдырады.
nonhuman turn, «адамгершілікке жатпайтын», жануарлар философиясы, экофеминизм, колониализм, этика, феминистік жаңа материализм, постгуманизм, экология
Авторлық құқық (c) 2025 Улболсын Сандыбаева, Даметкен Толгамбаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Түркі Косомогониялық Миф(тер)індегі Ізі Жасырылған Жылан Бейнесі: Ерлік Хан
Бұл жұмыста Алтай жаратылыс дастанындағы Ерлік ханның жыландық бейнесі қарастырылады. Оның жылан бейнелі болмысын анықтау, жалпы түркілердің космогониялық танымындағы жыланның рөлі мен маңызын нақтылауға жол ашады. Осы арқылы Шумер, Қытай және Мысыр сияқты өзге мифологиялық дәстүрлердегідей, түркілердің жаратылыс туралы мифтерінде де жылан бейнесінің кездесетінін дәлдеуге негіз жасалады. Бұл өз кезегінде Түріктердің мифтік көз қарастарының астарындағы діни сенімдік дүниетанымын танып білуге көмектеседі. Осы мақсатта Ерлік ханның жаратылыс оқиғасының басталуынан бастап жер асты әлемінің иесіне айналғанға дейінгі кезеңдегі атқарған рөлі мен ерекшеліктері аясында оны басқа мифтік жылан бейнелерімен салыстырмалы түрде талдау қолға алынады. Осы барыста алдымен Ерлік ханның Тәңірі Үлгенме болған құбылмалы қарым-қатынасының астарындағы ғаламның үйлесімділігіне қызмет етуге бағытталған негізгі мақсаты анықталды. Нәтижесінде Ерлік ханның, бір жағынан, Дүние Ағашының түбін мекендейтін ғаламдық жыланмен, екінші жағынан Қытай мифологиясындағы жылан бейнелі батыр Үи бейнесімен ұқсас қырларын ашуға мүмкіндік туады. Әсіресе Ерлік хан мен Жылан Баба хан арасындағы мекен, қызмет және қасиет тұрғысынан ортаға шыққан ұқсастықтар жан-жақты талданып, олардың ұсталық өнер аясында тоғысатын жетпектік (инициациялық) ерекшеліктеріне ерекше назар аударылады. Түптеп келгенде, осының барлығы Ерлік ханның әр қырынан жылан бейнелі мифтік кейіпкерлермен ұқсастықтарын анықтауды мақсат етеді. Анықталған ұқсастықтар болса өз кезегінде Ерлік ханның жылан бейнесін жаңадан жасауға мүмкіндік бере алады.
Ерлік хан; Жылан бейнесі; космогониялық миф; Жылан Баба хан; дүниенің жаратылуы; батыр Үи; Ғаламдық Жылан
Авторлық құқық (c) 2025 Ерсултан Алайдар (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Ғұн әміршісі Мөденің жер туралы аңызына философиялық талдау
Мақала ғұн билеушісі Мөденің бір пұшпақ жер туралы аңызын философиялық тұрғыдан талдай отырып, мемлекеттілік пен оның аумақтық сипаттамаларының тарихи-саяси және адамгершілік-этикалық қырларын зерттеуге бағытталған. Бұл жұмыс күрделі дипломатиялық және әскери қақтығыстарды шешу аясында жердің ұлттық және мемлекеттік құрылымдағы рөлін қарастырады, сондай-ақ аңыздар мен мифтердің қазіргі қоғамдық санадағы маңызын анықтайды. Саяси ойлау аясындағы философиялық зерттеу аңыздың мазмұнын адамзат тәжірибесімен байланыстырып, оның мағыналарын терең түсінуге мүмкіндік береді. Бұл тәсіл талдау арқылы жерге қатысты рәміздерді, мемлекеттілік идеяларын және ұлттық тәуелсіздік пен егемендік ұғымдарын ашады. Зерттеу барысында жердің мемлекеттілік пен ұлттық құндылықтардың негізі ретіндегі ерекше орны талданады. Авторлар аңыздар мен мифтердің қазіргі қоғамдағы рөлін талдай отырып, қоғамдық сананың мифтенуі үдерістерін зерттейді. Бұл зерттеу «ұқсастық-еліктеу» тұжырымдамасы арқылы ежелгі ғұн мемлекетін «елестетілген мемлекеттілік» рәмізі ретінде түсіндіруге негізделген. Мұндай көзқарас аңыздардың қазіргі заманғы ұлттық сана мен саяси мәдениетке тигізетін ықпалын анықтауға мүмкіндік береді. Мақаланың ғылыми жаңалығы – жердің рәміздік және саяси мәнін философиялық тұрғыдан терең түсіндіруде жатыр. Аңыздағы рәміздерді талдау арқылы авторлар жердің ұлттық бірегейлік пен тәуелсіздікті қалыптастырудағы рөлін жаңаша түсіндіреді. Бұл зерттеу, сонымен бірге, тарихи аңыздар мен мифтердің саяси шешімдер мен адамгершілік таңдау жасауға тигізетін әсерін қарастырады. Мақалада аңыздағы рәміздік элементтер ұлттық құндылықтарды жаңғырту құралы ретінде қарастырылады.
аңыз; жер (аумақ-территория); саяси философия; мифология; идеология; этика; Мөде; ғұн; билік; халықаралық қатынастар
Авторлық құқық (c) 2025 Абылайхан Калназаров, Рауан Кемербай , Бекен Балапашев (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Ислам философиясынан европалық ағартушылыққа: Ибн Рушдтың әсері
Бұл мақалада ислам философы Ибн Рушд (Аверроес) идеяларының еуропалық интеллектуалдық әлемге әсері және оның ағартушылық үдерісіне қалай ықпал еткені қарастырылады. Ибн Рушд Аристотель шығармаларына жасаған түсіндірмелерімен ислам әлемінде де, ортағасырлық Еуропада да философиялық және ғылыми ойлардың дамуында маңызды рөл атқарды. Оның ақыл пен уахи арақатынасы туралы көзқарастары, парасат тәуелсіздігін қорғайтын және рационалистік гносеологияны қолдайтын көзқарастары, әсіресе, ХІІ-ХІІІ ғасырларда латын тіліне аударылған шығармалары арқылы Батыс ой-пікірінде танымалдылыққа ие болды. Ибн Рушд шығармаларын Фома Аквинский, Сигер де Брабантский, Данте сияқты ойшылдар талқылап, «аверроизм» деп аталатын философиялық ағымның пайда болуына жол ашты. Оның ақылға негізделген түсіндірмелері Қайта өрлеу дәуіріндегі ойға, кейінірек еуропалық ағартушылыққа алып келетін процесте маңызды сілтеме болды. Сонымен қатар, ол ұстанған ғылыми білімнің діни беделге қайшы келмей өмір сүруі мүмкін деген идеялары қазіргі зайырлы ойдың дамуына ықпал етті. Бұл зерттеуде Ибн Рушд идеяларының Батыс философиясына өту үдерісі тарихи тұрғыда қарастырылып, оның Еуропадағы ғылымға, философияға және теологияға ықпалы талданады. Сондай-ақ оның рационалистік мұрасының ағартушылық дәуір философтарына әсерін талқылау арқылы ислам философиясының Еуропадағы интеллектуалдық трансформациядағы рөлін ашуды мақсат етеді.
Ибн Рушд; Аристотель; схоластикалық ой; аверроизм; ренессанс; ағартушылық; ақыл-уахи
Авторлық құқық (c) 2025 Бауыржан Ботакараев, Фэриде Камалова, Акмоншак Усаинова, Муратбек Мырзабеков (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Мемлекет және діни білім беру: зайырлылық пен рухани қажеттіліктің арақатынасы
Бұл мақалада зайырлы мемлекеттегі дін мен мемлекеттің өзара арақатынасы, әсіресе діни білім беру жүйесінің әлеуметтік, саяси және педагогикалық аспектілері талданады. Діннің қоғам өміріндегі орнына тарихи-социологиялық тұрғыдан қарап, ислам өркениеті мен діни институттардың қалыптасу кезеңдері қарастырылады. Сонымен қатар, зайырлылық ұғымының шығу тегі, оның бүгінгі күнгі интерпретациясы және рухани қажеттіліктермен өзара байланысы сарапталады. Мақаланың мақсаты – діни білім беру мен зайырлылық қағидаларының арасындағы үйлесімділік моделін ұсыну. Осы тұрғыда діни мектептердің халықтың дүниетанымына әсері, олардың жағымды және кері ықпалдары сипатталып, рухани қажеттілікті қамтамасыз етудің педагогикалық тетіктері зерттеледі. Мақаламызда мемлекет пен діннің үйлесімді өзара ықпалдасуын қамтамасыз етудің ғылыми негіздерін ұсынуға талпыныс жасаймыз.
Дін, зайырлылық, дін социологиясы, дін педагогикасы, дін саясаты.
Авторлық құқық (c) 2025 Адилбек Бекболат (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Қазақ даласының ислам теологы және оның діни еңбектері
Бұл мақалада қазақ даласында өмір сүрген ортағасырлық көрнекті ислам ғұламасы, теолог Ахмад әл-Жандидің өмір жолы мен теологиялық мұрасы ғылыми тұрғыдан талданады. Автор оның діни-құқықтық (фиқһ) және сенімдік (ақида) бағыттағы еңбектеріне тоқталып, исламдық білім беру жүйесінің дамуына қосқан үлесін саралайды. Ахмад әл-Жанди Матуриди мектебінің өкілі ретінде ислам сенімін түсіндіру мен жүйелеуде ерекше орын алған. Мақалада ғалымның негізгі шығармалары мазмұндық жағынан талданып, олардағы классикалық ислам ойымен сабақтастығы және қазіргі Қазақстан қоғамындағы маңыздылығы қарастырылады. Сонымен қатар, Қазақстандағы исламтану ғылымында Ахмад әл-Жандидің еңбектерінің зерттелу деңгейі сипатталып, алдағы зерттеу бағыттарына ұсыныстар беріледі. Ахмад әл-Жандидің мұрасы дәстүрлі ислам құндылықтарын сақтауда, діни ағартушылықты нығайтуда және экстремизмнің алдын алуда бүгінгі күні де өзектілігін жоғалтпаған. Осыған байланысты ғалым еңбектері терең әрі жан-жақты ғылыми зерттеуді қажет етеді.
Ахмад әл-Жанди; ислам теологиясы; діни білім беру; Матуриди ақидасы; ортағасырлық ислам; Қазақстандағы ислам тарихы; діни мұра
Авторлық құқық (c) 2025 Ардак Оразбаев, Ченгиз Томар (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Балалар философиясы: практикалық-философиялық ойлау дағдыларын қалыптастыруға бағытталған жаһандық қозғалыс
Ғасырлар бойы оқу мен жазу арқылы сыни және шығармашылық ойлау дағдыларын дамытатынын дәлелдеген және парадигмалардың қарқынды өзгеруіне куә болған балалар үшін философия арқылы пайымдауды қолжетімді ету өзекті. Қазіргі балалар философиямен айналысуға қабілетті ғана емес, оған мұқтаж. Дарынды балалар қоғамның ілгерілеуінің кепілі және мемлекеттің интеллектуалды инвестициялық капиталы. Орта білім беру саласының қызметтік жүйесі озық технологияларды тез игеру және дамыту үшін жеткіліксіз, есесіне балалардың ой-өрісі мен дүниетанымын насихаттау, қолдау, кеңейту, логикалық ойлау және өз ойларын дәлелдеу қажеттілігі бар. Мемлекеттік деңгейдегі әр қадам болашақ ұрпақтың есебінен жүзеге асырылады, балаларға арналған философия осы іске қатысуға, баланың өзіне деген қажеттілікті анықтауына мүмкіндік береді. «Егер сен ақылды болсаң онда неге кедейсің?» деген американдық принцип ақылдылық байлықтың кепілі екеніне көз жеткізеді. «Америка түк істемейді, барлығын жасайтын Американдықтар!» деген танымал сөздің түбінде де ұрпақ санасы мәселесі жатыр. Жас Қазақстандықтарды философиямен ерте жастан жүздестіру қоғам үшін саналы әрекет болып саналуы тиіс. Мақала балаларды қорғау, тәрбиелеу және білім беру саласындағы стратегиялық және бағдарламалық құжаттардың ерекшеліктері мен тиімділігіне, сондай ақ «Балаларға арналған философия» бағдарламасын құрушы және тәжірибелеуші әлемдік университеттердің ғылыми жарияланымдарына негізделген. Мақала авторлары философияның күрделі ғылыми әдістерін оңтайландыру арқылы баланы «ойлау», «зерделеу», «саралау» дағдыларын ұтымды пайдалана отырып бірқатар кедергілерді басқару әдістерін дамытуға ықпал ету мәселесін терең зерттеуге шақырады.
балалар философиясы; балалық шақ философиясы; балаларға арналған филолсофия; tabula rasa; философ педагогикасы; бифокал және мультифокал; практикалық философия; пәнаралық симбиоз; білім философиясы; философия әдістемесі;
Авторлық құқық (c) 2025 Гульхан Нурадин, Улбосын Кыякбаева , Асия Аккулиева , Дина Кульбаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Имам Матуриди танымындағы хусун (жақсылық) мен кубуһ (жамандық) мәселесінің сипаты және маңызы
Имам Матуридидің кәламдық пайымдары мен тұжырымдары сенім негіздерін жүйелеуде маңызды қызмет атқарады. «Тәуилату-л Құран» және «Таухид кітабында» ұлы ойшыл ілім мен хикмет, Алланың бірлігі, ақырет, хусун мен кубуһ т.б. Ислам қоғамы үшін маңызды жайттарды, түсініктерді егжей-тегжейлі талдап көрсеткен. Бұл мақалада Имам Матуриди көзқарастарындағы хусун мен кубуһ түсінігінің методологиялық негіздері талданып, олардың ислам философиясындағы ролі мен маңызы айқындалады. Сондай-ақ, бұл ұғымдардың теологиялық негіздері мен олардың этикалық құндылықтар жүйесіндегі орны қарастырылады. Матуриди ақидасының өзегі болып табылатын ақыл мен уахидің өзара байланысы осы тұжырымдаманың негізінде түсіндіріледі. Осы тұрғыда, хусун мен кубуһ ұғымының тілдік және ғылыми анықтамасы, діни және философиялық сипаттамасы, ақыл арқылы танылуы және кәламдық мазхабтар арасында талқылануы да қамтылады. Ислам дүниетанымындағы этикалық ұғымдардың қалыптасуы мен дамуындағы осы тұжырымдаманың алатын орны зерделенеді. Имам Матуридидің көзқарастары Әшария және Мутазила мектептерімен салыстырмалы түрде сараланып, ортақ тұстары мен ерекшеліктері айқындалады. Сонымен қатар қазақ дүниетанымындағы хусун және кубуһқа қатысты түсініктер желісі Абай, Шәкәрім және Мәшһүр Жүсіп көзқарастары бойынша тұжырымдалады.
Матуриди, хусун, кубуһ, сенім, ақыл, хикмет, әділдік, этика, тағдыр, теология
Авторлық құқық (c) 2025 Мұхит Төлегенов , Жахангир Нурматов , Турганбай Абдрасилов (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Жаһандық мәдениеттің қалыптасуының философиялық негіздері
Мақалада жаһандық мәдениеттің қалыптасу үдерісіне философиялық талдау жүргізіледі. Зерттеу объективті заңдылықтар, яғни тарихи контекст пен мәдени кодтар, мен субъективті факторлар, атап айтқанда бірегейлікті сақтау, арасындағы диалектикалық байланысты ашып көрсетеді. Негізгі назар аударылатын мәдени жаһандану механизмдеріне: мәдени унификация, жаһандық пен жергілікті өзара әрекеттесу динамикасы, сондай-ақ цифрландырудың әлеуметтік-мәдени салаға әсері жатады. Методологиялық негіз ретінде Гегельдің тарихи диалектикалық тәсілі, Ницшенің мәдени сын көзқарастары және Ясперстің өркениеттік даму парадигмасы пайдаланылды. Номадтық және отырықшы өркениеттердің тарихи өзара әрекеттесуі, империялардың мәдени экспансиясы сияқты мысалдар арқылы жаһандық мәдениеттің эволюциялық даму барысы қарастырылады. Зерттеу нәтижелері мәдени элементтердің интеграциясы мен ұлттық сәйкестікті сақтау арасындағы негізгі қайшылықтарды, массалық мәдениеттің әсер ету рөлін, сондай-ақ мәдени алмасудың асимметриялық сипатын айқындайды. Құндылықтарды игеруде таңдаулы тәсілдерді қолданудың маңыздылығын атап өтеді, бұл әртүрлі мәдениеттердің үйлесімді өзара әрекеттесуіне мүмкіндік береді. Нәтижелер бойынша мәдени жаһанданудың тарихи тәжірибе, әлеуметтік трансформациялар және цифрлық технологиялардың әсері ескерілген жағдайда да қайшылықты, бірақ объективті үдеріс ретінде қалыптасатыны дәлелденеді. Мақала жаһандық пен жергілікті мәдениет арасындағы тепе-теңдікті сақтау мәселесін кешенді түрде зерттеуге, сондай-ақ философия, тарих және мәдениеттану салаларының өзара әрекеттесуіне үлес қосады.
жаһандық мәдениет, мәдени жаһандану, мәдени бірегейлік, диалектикалық қайшылықтар, мәдени бірегейлік, философиялық трансформация, тарихи динамика, тарихи- мәдени талдау
Авторлық құқық (c) 2025 Торғын Садыкова, Вакур Сумер, Әсем Көлбаева https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/
Қазақстандағы және басқа да мәдениеттердегі әйелдер бейнелерін сакрализациялауды салыстырмалы талдау
Мақала қазақ мәдениетіне, Үнді мәдениетіне және христиан дәстүріне баса назар аудара отырып, әртүрлі мәдениеттердегі әйел бейнелерін сакрализациялауды зерттеуге арналған. Мақаланың негізгі мақсаты-осы мәдениеттердегі әйел бейнелерін сакрализациялау тәсілдерін салыстырмалы талдау және әйел бейнелерімен байланысты негізгі элементтер мен белгілерді анықтау. Мақалада Қазақ мәдениетіндегі Умай, үнді мәдениетіндегі Дурга және христиан мәдениетіндегі Мария ана сияқты қасиетті бейнелер қарастырылады. Олардың діни және мифологиялық функциялары, әлеуметтік және мәдени рөлдері, сондай-ақ символдық мәні талданады. Бұл бейнелердің қоғамдағы гендерлік рөлдер мен үміттердің қалыптасуына әсеріне ерекше назар аударылады. Сондай-ақ, әйелдердің қасиетті бейнелерін қабылдау уақыт өте келе және жаһандану мен модернизацияның әсерінен қалай өзгергені қарастырылады. Мақалада әйелдердің бейнелерін сакрализациялау құбылысына терең және жан-жақты талдау ұсынылады, бұл оның әлемнің әр түкпіріндегі мәдени және әлеуметтік маңыздылығын жақсы түсінуге мүмкіндік береді. Бұл зерттеу сонымен қатар әйелдердің киелі бейнелері гендерлік рөлдер мен сәйкестіктерді қайта қарастыруға ықпал ететін заманауи әлеуметтік және мәдени өзгерістерге жауап ретінде қалай дамитынын көрсетеді. Қазақстандағы және басқа мәдениеттердегі әйел бейнесін сакрализациялауын зерттеу осы құбылыстағы айырмашылықтар мен ұқсастықтардың кеңірек мәдени, әлеуметтік және діни тұрғыда түсінуге бағытталған маңызды қадам болып табылады.
сакрализация; әйел бейнелері; қазақ мәдениеті; үнді мәдениеті; христиандық; гендерлік рөлдер; жаһандану; жаңғыру
Авторлық құқық (c) 2025 Маржан Уксукбаева, Ахмет Шимшек, Манифа Саркулова https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/
Бейнеойындар мен күнделікті өмір: феноменологиялық талдау
Зерттеуде бейнеойындар пайдаланушыларының тәжірибесі қарастырылады (мысалы ретінде компьютерлік, бір ойыншыға арналған CRPG және Action-RPG жанрындағы ойындар алынады), бұл арқылы адамдардың бейнеойындар мен күнделікті өмір арасындағы ауысуды қалай жүзеге асыратыны, құрылымдалған әлеуметтік нормаларды мұндай шектеулер жоқ кеңістікке қалай алып өтетіні және кері ықпалдың орын алатыны анықталады. Теориялық бөлімде game studies атты пәнаралық бағыттағы бейнеойындарды зерттеу тарихына шолу ұсынылады. Зерттеуде пайдаланушы тәжірибесіне және бейнеойындардың күнделікті өмір ережелерінен айырмашылықтарына назар аударған негізгі ғалымдардың еңбектері талданады. Теориялық негіз ретінде Альфред Шюцтің феноменологиялық тәсілі алынған, атап айтқанда, әрқайсысы өздеріне тән когнитивтік стилімен ерекшеленетін түрлі өмірлердің болу идеясы негізге алынады. Зерттеу әдістері негізделген көрсеткіштер мен индикаторлар жүйесіне, құрылымдалған бақылауға және фокус-топтық сұхбатқа сүйенеді. Сондай-ақ зерттелетін эмпирикалық нысан, іріктеме мен ақпараттық база сипатталады. Зерттеу Ресей қалаларында тұратын, жасы 18 бен 34 аралығындағы, CRPG және/немесе Action-RPG жанрындағы ойындарды аптасына кемінде бір реттен кем емес жиілікпен бір жылдан артық ойнайтын пайдаланушылар арасында жүргізілді. Алынған нәтижелер сипаттамасында бақылау негізінде алынған сұхбаттар талданып, индикаторлар мен көрсеткіштер жүйесінде қамтылған келесі аспектілер бойынша ұсынылады: бейнеойын әлеміне ену себептері, уақыт пен кеңістік перспективасы, ойыншың рөлі, ойындағы мінез-құлықтың интерсубъективтілігі және оның түрлі көріністері, сондай-ақ зерттеліп отырған екі дүниенің (ойын және шынайы өмір) арасындағы шекаранының айырмашылықтары мен олардың қабылдауы мен ерекшеліктері.
бейнеойындар; А. Шюц феноменологиясы; когнитивтік стильдер; әлеуметтік норма; нормаларды көшіру; ойынтану; бейнеойындар мен күнделікті өмір арақатынасы; виртуалды кеңістік; RPG-ойындар; ресейлік геймерлер
Авторлық құқық (c) 2025 Анастасия Ветчинникова, Сергей Моисеев https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/