JETE – JОURNAL OF PHILOSOPHY, RELIGIOUS AND CULTURAL STUDIES
НАО "Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева"
ПЕЙЗАЖ ЖАСЫРЫН КӨРІНІС РЕТІНДЕ: МӘДЕНИЕТ ӘЛЕУМЕТТАНУЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ АЛЛЕГОРИЯЛАРЫ
Мақалада Анри Бергсон ұсынған комедия мен пейзаж арасындағы қатынас зерттелген. Бергсон пейзаж әлеуметтік бола алмайды, бірақ әлеуметтік өмір комедиясындағы механикалық және әлеуметтік белгілерді ажырату үшін метафора ретінде қолданылуы мүмкін деп тұжырымдайды. Бергсоннан айырмашылығы, мақалада пейзаж тек метафора ретінде ғана емес, сонымен қатар бейнелеумен міндетті түрде байланысты емес әлеуметтік өлшемге ие екендігі дәлелденеді. Бергсон әлеуметтік байланыстарды бейнелеу ретінде әлеуметтік тәуекелдер мен драмаға назар аударса, бұл мақалада біз табиғи тәуекелдер мен көзқарас тұжырымдамаларына жүгінеміз. Мақаланың бірінші бөлімінде тәуекелді мәдениеттің элементі деп санайтын Джеффри Александер мен Скотт Лэштің идеялары қарастырылады. Александер мен Лэштің тәсілдері мәдени тәуекелдің қайнар көзі туралы түсініктерімен ерекшеленеді, бірақ екеуі де өткен / қазіргі оқиғалардың немесе көрінетін / көрінбейтін объектілердің бөлінуін енгізу арқылы табиғи және әлеуметтік тәуекелдерді теңестіреді. Екінші бөлімде Александер мен Лэш теорияларындағы бөліну мен репрезентативтік сипатты жеңу стратегиясын ұсыну үшін олардың тұжырымдамалары Эйзенштейннің патетикалық композициясының үш түріне қолданылады, олардың негізінде пейзаждың фигуралары мен фонының қарама-қайшылығы жатыр. Қорытындылай келе, пейзаж әлеуметтік метафораларды тексерудің аллегориялық әдісі ретінде анықталады.
Авторлық құқық (c) 2026 Наталия ВОЛКОВА (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ МУЗЕЙ ІСІН ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ-ӘДІСНАМАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ: ОТАНДЫҚ ҒАЛЫМДАР ЕҢБЕКТЕРІНЕ ШОЛУ
Бұл шолу мақаласында мұражай ісінің мақсаттары мен міндеттерінің эволюциясы, атап айтқанда, оның тәуелсіз пәнаралық ғылым ретінде қалай қалыптасқаны талданады. Зерттеудің өзектілігі музей ісі тақырыбындағы ғылыми еңбектерге теориялық шолу жасап, олардың қызметінің қалай өзгергенін айқындау. Осы негізде мақалаға монография, диссертация, авторефераттар және бірнеше ғылыми мақалалар зерттеуге тірек болды. Бұрынғы зерттеу еңбектерінде тек тарихи экспонаттарды хронологиялық тұрғыдан тізіп шығуға мән берілсе, кейінгі толқын ғалымдардың ізденістерінде мұражайдың халықтың тарихи санасын оятудағы және ұлттық құндылықтарды сақтаудағы терең рухани мәніне көбірек басымдық беріле бастады. Бүгінгі цифрлық дәуір мұражай жұмысының дәстүрлі шекарасын кеңейтіп, оның тыныс-тіршілігіне мүлдем жаңа толқын әкелгені сөзсіз. Қазіргі заманғы ғылыми тұжырымдар көрсеткендей, бұл мәдени ошақтар тек көрме ұйымдастырумен шектелмей, мектептермен және жоғары оқу орындарымен тығыз байланыс орната отырып, бейресми білім берудің, яғни тәжірибе арқылы үйренудің жаңа бірегей алаңына айналып отыр. Зерттеу барысында әдебиеттерге шолу, салыстырмалы талдау, жүйелеу әдістері қолданылды. Отандық зерттеушілердің музей ісіне қатысты еңбектері мазмұндық және әдіснамалық тұрғыдан сараланып, олардың ғылыми көзқарастарының өзгеруі анықталды. Зерттеу нәтижесінде Қазақстандағы музейтану ғылымының дамуы бірнеше кезеңдерге бөлініп, әр кезеңнің өзіндік теориялық ерекшеліктері көрсетілді: кеңестік кезеңдегі идеологиялық бағыттағы зерттеулер, тәуелсіздік кезеңіндегі ұлттық-мәдени қайта жаңғыруға негізделген ғылыми тұжырымдамалар және қазіргі кезеңдегі инновациялық, цифрлық бағыттар. Музейтану ғылымының теориялық тұғырларын жүйелеу және әдіснамалық бағыттарын айқындау маңызды ғылыми міндет болып табылады.
мәдениет; музей; музей ісі; музейтану; теориялық негіздер; әдіснамалық тәсілдер; мәдени мұра; ғылыми зерттеу; цифрландыру; Қазақстан музейлері
Авторлық құқық (c) 2026 Салтанат МУХАМЕТЖАН (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ҚАЛА СЕМИОТИКАСЫ: СЕМЕЙДІҢ МӘДЕНИ-ТАРИХИ БЕЙНЕСІ
Мақала ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті мен публицистикасындағы Семей қаласының мәдени бейнесін мәдениеттану тұрғысынан талдауға арналған. Зерттеу нысаны ретінде Жүсіпбек Аймауытов, Міржақып Дулатов, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Мұхтар Әуезовтің шығармалары қарастырылады. Мақалада қазақ қоғамының көшпелі мәдениеттен урбанистік модернизацияға бет бұру кезеңі, сондай-ақ Семей қаласы семиотикалық-поэтикалық бейне ретінде қарастырылады. Бұл тұрғыда «мәдени мәтін», «мәдени кеңістік» аспектілері ерекше орын алады. Қаламгерлердің шығармаларындағы қалалық бейне арқылы ұлттық интеллигенцияның қалыптасу үдерісі, мәдени трансформация және рухани жаңғыру мәселелері талданады. Зерттеу нәтижесі Семей қаласының қазақ мәдениетіндегі интеллектуалдық және символдық орталық ретіндегі мәртебесін мәдениеттанулық тұрғыдан негіздеуге мүмкіндік береді.
Семей қаласы; Алаш мұрасы; қала мәдениеті; семиотика; мәдени мәтін; мәдени кеңістік; поэтика; поэтосфера; символ; деталь
Авторлық құқық (c) 2026 Арман ШЕРИЗАТОВ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
САПАЛЫ ЗЕРТТЕУЛЕРДІҢ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ ПАРАДИГМАЛАРЫ ЖӘНЕ ЗЕРТТЕУ ДИЗАЙНЫНА ӘСЕРІ
Мақалада әлеуметтік ғылымдардағы сапалы зерттеу дизайнын қалыптастырудағы философиялық парадигмалардың рөлі қарастырылады. Зерттеу тұрақты әдістемелік мәселені – зерттеушілердің жасырын онтологиялық және эпистемологиялық көзқарастары мен олардың нақты әдістемелік шешімдері арасындағы сәйкессіздіктерді шешуге бағытталған. Жұмыстың мақсаты – постпозитивизм, конструктивизм, сыни теория және постмодернизм сияқты парадигмалық ұстанымдардың сапалық зерттеудің негізгі элементтеріне, соның ішінде зерттеу сұрақтарын тұжырымдауға, зерттеушінің позиционалдылығына, деректер жинау әдістеріне, талдау стратегияларына және сапа критерийлеріне қалай әсер ететінін көрсету. Әдістемелік негіз – сапалы зерттеу әдіснамасы бойынша классикалық және заманауи дереккөздердің салыстырмалы теориялық талдауы. Авторлар әр парадигманың болжамдарын қайта құрып, олардың тәжірибеге ауысуын көрсетеді. Парадигмалық үйлесімділіктің болмауы әдіснамалық эклектиканы тудырады, бұл зерттеудің қатаңдығы мен сенімділігін төмендетеді. Философияны дизайн элементтерімен байланыстыратын интегративті «жол картасы» ұсынылады. Осылайша, философиялық негіздер мен эмпирикалық практика арасындағы алшақтық жойылады. Мақала ғылымның философиялық негіздері мен эмпирикалық практика арасындағы алшақтықты жою, теориялық тұрғыдан негізделген және әдіснамалық тұрғыдан үйлестірілген зерттеулерді жобалаудың құрылымдық құралын ұсыну арқылы сапалы зерттеу әдістемесіне үлес қосады.
сапалық зерттеу; зерттеу дизайны; философиялық парадигмалар; конструктивизм; постпозитивизм; рефлексивтілік; әдіснама
Авторлық құқық (c) 2026 Айнур АБДИНА, Вичет ЧХУОН (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ХХ ҒАСЫРДЫҢ 1980–1990 ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ БАТЫС ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ХРИСТИАН-ПРОТЕСТАНТ ДІНИ БІРЛЕСТІКТЕРІ
Мақала 1980-1990 жылдарындағы Батыс Қазақстандағы христиан-протестант діни бірлестіктерінің қызметі, кеш кеңестік және алғашқы посткеңестік кезеңдегі мемлекеттік-конфессиялық қатынастардың трансформация жағдайы туралы арналған. Протестантизмнің дамуы, КСРО-ның діни саясаты және этнодемографиялық процестермен байланысты аймақтық ерекшеліктері қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – Батыс Қазақстандағы протестант діни бірлестіктердің қалыптасуын, қызмет етуін және трансформациясына тарихи-дінтану ретінде талдау жасау. Негізгі назар: конфессиялық құрамы, саны, қауымдастықтардың географиялық орналасуы, олардың құқықтық мәртебесі, сондай-ақ тіркелген және тіркелмеген бірлестіктер арасындағы, ең алдымен інжілдік баптист-христиандар ортасындағы қарама-қайшылыққа аударылады. Жұмыстың ғылыми маңыздылығы – Қазақстандағы протестантизмнің аймақтық тарихы жеткіліксіз зерттелуімен байланысты тарихнамалық олқылықты толтыру болып табылады. Зерттеудің әдіснамалық негізін тарихилық және жүйелілік қағидаттары құрайды. Тарихи-генетикалық, тарихи-салыстырмалы, тарихи-типологиялық және деректану әдістері қолданылды. Эмпирикалық негізін орталық және аймақтық мұрағаттардың архивтік материалдары, сондай-ақ діни бірлестіктердің құжаттары құрайды. Аймақтың конфессиялық ландшафтында этникалық фактордың қалыптастыруында, ең алдымен неміс халқы маңызды рөл көрсетті. Практикалық маңыздылығы зерттеу материалдарын ғылыми, білім беру және сараптамалық-талдау қызметінде пайдалану мүмкіндігімен анықталады.
Інжілдік баптист-христиандар (ІБХ); ІБХ шіркеулерінің Кеңесі; лютерандар; меннониттер; Елуінші күндік сенімдегі христиандар (ІСХ); жетінші күн адвентистері; шетелге кету
Авторлық құқық (c) 2026 Арман ЖУМАГАЗИЕВ, Калимаш БЕГАЛИНОВА, Алимжан АБДУЛЛИН (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЕВАНГЕЛШІЛ ХРИСТИАН-БАПТИСТЕРДІҢ ДІНИ ҚЫЗМЕТІНІҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ЖӘНЕ ТӘЖІРИБЕЛІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Бұл мақала Қазақстандағы евангелшіл христиан-баптистер қауымдарының діни қызметін құрылымдық және тәжірибелік тұрғыдан қарастырады. Зерттеудің ерекшелігі – мәселені тек тарихи немесе құқықтық шеңберде шектемей, қауымішілік тәжірибелерді, діни ритуалдарды, миссионерлік стратегияларды және ұлттық-мәдени ортаға бейімделу үдерістерін кешенді түрде талдауында. Жұмыста александриялық, классикалық және елуінші баптистер қауымдарын салыстыру арқылы евангелшіл христиан-баптистер қозғалысындағы ішкі плюрализм айқындалып, олардың теологиялық бағдарлары, ұйымдастырушылық модельдері және мемлекетпен өзара әрекеттесу үлгілері талданады. Зерттеудің ғылыми жаңалығы Қазақстандағы қазіргі баптистік діни тәжірибелерге қатысты далалық эмпирикалық деректерді жүйелеу және миссионерлік қызметтің дәстүрлі форматтардан цифрлық платформаларға ауысу үдерісін талдау болып табылады. Авторлар шомылдыру рәсімінің, куәлік айту тәжірибесінің, сондай-ақ жастар мен балаларға арналған бағдарламалардың қауымдық бірегейлікті қалыптастырудағы және діни сабақтастықты сақтаудағы рөлін анықтайды. Сонымен қатар, ислам басым ортада өмір сүретін этникалық қазақ дінін қабылдаушылардың бейімделу стратегияларына ерекше назар аударылып, бейбіт қатар өмір сүру мен қауымішілік қолдаудың маңызы көрсетіледі. Зерттеу нәтижелері Қазақстандағы протестанттық қауымдардың даму динамикасын тереңірек түсінуге ықпал етіп, діни әртүрлілік пен конфессияаралық өзара әрекеттесуді талдауға арналған аналитикалық негіз ұсынады. Жалпы алғанда, мақала қазіргі қазақстандық қоғам жағдайында евангелшіл христиан-баптистер қауымдарының діни бірегейлікті, әлеуметтік шекараларды және институционалдық шектеулерді қалай үйлестіретіні жөнінде тың ғылыми пайымдар ұсынады.
Қазақстан; евангелшіл христиан-баптистер; протестанттық қауымдар; діни қызмет; миссионерлік стратегиялар; діни тәжірибе; ұлттық-мәдени бейімделу; діни плюрализм
Авторлық құқық (c) 2026 Дидар МАМЫРБАЕВ, Ершат ОНГАР, Елухан КАЛИЕВА, Кымбат КАРАТЫШКАНОВА (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ДІНИ КОНВЕРСИЯ ҚОҒАМДЫҚ КУӘЛІК РЕТІНДЕ: ШАКАРЯННЫҢ МҰРАҒАТТЫҚ МӘТІНДЕРІ МЕН YOUTUBE-ТЕГІ ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ӘҢГІМЕЛЕРДІҢ ДЕМОНСТРАЦИЯЛАРЫН САЛЫСТЫРМАЛЫ ТҮРДЕ ЗЕРТТЕУ
Мақалада діни бетбұрыс туралы айтылған куәліктер екі түрлі орта негізінде қарастырылады. Бірі – XX ғасырдағы харизматикалық христиандық қозғалыс аясында, Demos Shakarian кездесулері мен Full Gospel Business Men’s Fellowship International кеңістігінде сақталған архивтік мәтіндер. Екіншісі-Қазақстанда YouTube арқылы жарияланған жеке куәліктер. Бұл деректер діни тәжірибенің өзін толық сипаттайды деп алынбайды. Керісінше, мақала адамның өз басынан өткен өзгерісті көпшілік алдында қалай түсіндіретініне, қандай сөздермен жеткізетініне және қандай мағыналарға сүйенетініне назар аударады. Жұмыстың өзгешелігі – екі корпусты жай ғана елдер немесе кезеңдер бойынша салыстырмай, куәлік айтуға мүмкіндік берген екі бөлек орта ретінде талдауында. Автор діни бетбұрыс әңгімелерін жеке өмірбаян ғана емес, белгілі бір аудиторияға бағытталған баяндау түрі ретінде қарастырады. Осы арқылы мақала куәліктерде қандай тақырыптар жиі кездесетінін, адамның ішкі өзгерісі қандай оқиғалармен байланыстырылатынын және діни тілдің әр ортада қалай құрастырылатынын көрсетеді. Зерттеу нәтижесі діни куәлік әрқашан жеке тәжірибені ғана емес, сол тәжірибені айтуға жағдай жасаған әлеуметтік, діни және медиа кеңістікті де танытатынын аңғартады.
діни конверсия; діни куәлік; конверсия нарративі; харизматикалық христиандық; Demos Shakarian; Full Gospel Business Men’s Fellowship International; архивтік мәтіндер; Қазақстан; YouTube куәліктері; медиа кеңістік
Авторлық құқық (c) 2026 Маргулан АЛПЫСБАЙ, Динара УТЕБАЕВА, Салтанат КОЙШЫБАЕВА (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Бұл зерттеу биохимиядағы денатурация ұғымын әлеуметтанулық тұрғыдан қолдану арқылы қазіргі қоғамдардағы діннің трансформациясын қарастырады. Зерттеуде модернизация, секуляризация, цифрландыру және тұтынушылық мәдениет діннің жойылуына алып келетін үдерістер ретінде емес, оның негізгі мағына қалыптастырушы, метафизикалық және әлеуметтік функцияларын сақтай отырып, діни формаларды, институттарды және тәжірибелерді қайта құрылымдайтын факторлар ретінде түсіндіріледі. Теориялық және интерпретативтік әдіснаманы негізге ала отырып, зерттеу модернизация мен секуляризация теорияларын, сондай-ақ цифрлық дін мен тұтынушылық қоғам жөніндегі еңбектерді талдайды. Зерттеу нәтижелері цифрлық технологиялардың діни биліктің тек дәстүрлі діни мекемелердің қолында болуын әлсіретіп, адамдарға кез келген уақытта және кез келген жерден діни өмірге қатысуға мүмкіндік беретінін көрсетеді. Ал тұтынушылық мәдениет діни рәміздер мен тәжірибелерді нарықтық және тәжірибелік сипаттағы элементтерге айналдырып, діннің қоғамдық көрінісін жаңа қырынан күшейтеді. Діннің институционалдық және ұжымдық формалары бөлшектенуге ұшырағанымен, оның онтологиялық және этикалық функциялары сақталады. Зерттеу қорытындысында дін қазіргі заман жағдайларына бейімделе отырып, жеке және қоғамдық өмірдегі іргелі рөлін сақтайтын серпінді әрі гибридті құбылыс ретінде өмір сүруін жалғастырады деген тұжырым жасалады.
Дін әлеуметтануы; модернизация; секуляризация; денатурация; форма және мән
Авторлық құқық (c) 2026 Мехмет Ата МИРЗАОГЛУ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ХРИСТИАНДЫҚ МЫСАЛЫНДА АҚШ, ЕУРОПА ЖӘНЕ РЕСЕЙДЕГІ ДІНДАРЛЫҚ ПЕН ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚ: ӘДЕБИЕТКЕ ТАҚЫРЫПТЫҚ ШОЛУ ЖӘНЕ ДЕРЕКТЕРДІ ҚАЙТАЛАМА ТАЛДАУ
Мақалада христиандық мысалында АҚШ, Еуропа және Ресей халқының діндарлығы мен демографиялық мінез-құлқының өзара байланысы қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі діни институттардың трансформациясымен, отбасылық ұстанымдардың өзгеруімен және бірқатар дамыған қоғамдарда туу деңгейінің төмендеуімен айқындалады. Мақаланың мақсаты — әртүрлі өңірлік контекстерде діни тиістілік, діни практика және діннің институционалдық ықпалы туу көрсеткіштерімен және отбасылық мінез-құлықпен қалай байланысатынын анықтау. Жұмыста Ф. Дженкинс, Д. Воас, Н. Пери-Ротем, К. МакКуиллан, А. Адсера және басқа да зерттеушілердің тәсілдері салыстырылып, халықаралық зерттеу орталықтарының ашық демографиялық және әлеуметтанулық деректері пайдаланылды. Діндарлықтың туу деңгейіне ықпалы әмбебап сипатқа ие емес екені көрсетілді: АҚШ-та дін отбасылық мінез-құлықта елеулі рөлін сақтаса, Еуропада оның ықпалы негізінен діни практиканы тұрақты ұстанатын сенушілер арасында байқалады, ал Ресейде номиналды діндарлықтың өсуі демографиялық көрсеткіштердің тікелей артуына алып келмейді. Демографиялық процестерді талдау барысында номиналды діни бірегейлікті, тұрақты діни практиканы және діннің институционалдық рөлін ажырату қажеттігі туралы қорытынды жасалды.
діндарлық, демографиялық мінез-құлық, туу көрсеткіші, христиандық, секуляризация
Авторлық құқық (c) 2026 Альбина ДУЙСЕНБАЕВА, Руслан АЙТКУЖИН, Ханзада СУТЕЕВА (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ХIХ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ АҒАРТУШЫЛАРЫНЫҢ ДІНИ КӨЗҚАРАСАРЫ МЕН ИДЕЯЛАРЫ
Мақалада Ш.Уәлиханов пен Ы.Алтынсарин еңбектеріндегі қазақ халқының діни наным-сенімі, әдет-ғұрпының зерттелу тарихы мен өзіндік ерекшелігін айқындау мәселесі кеңінен қарастырылады. Қос ойшылдың өздері өмір сүрген ХІХ ғасырдағы қазақ қоғамындағы діни наным-сенімдер мен әдет-ғұрыптарын сипаттауы сол уақыттарда кең таралған ғылыми таным методологиясы мен принциптеріне негізделгенін көрсетеді. Ш. Уәлиханов өз еңбектерінде исламға дейінгі көне түркілік наным-сенімдердің халықтың тұрмыс-салтымен сабақтастығына және ислам таралған уақыттағы синкретті сипатын атап көрсетсе, Ы. Алтынсарин исламның адамгершілік-ахлақтық қырларын аша отырып, қазақ мұсылманшылығының өзіндік ерекшеліктерін айқындайды. Екі ойшылдың еңбектерін салыстыра талдау олардың қазақ діни танымының көпқабаттылығын, діни санасының эволюциялық даму тенденциясын аша отырып, дәстүр мен дінді біртұтас рухани жүйе ретінде ғылыми танымның объектісі ретінде зерттеп зерделегенін айқындайды. Сонымен қатар, олардың еңбектерінде исламның моральдық-этикалық ұстанымдары қоғамдық жаңғырудың маңызды тетігі ретінде қарастырылады. Зерттеу нәтижелері ХІХ ғасырдағы қазақ ағартушыларының діни-танымдық тұжырымдары ұлттық сананың қалыптасуы мен қоғамның мәдени-рухани дамуына елеулі ықпал еткенін айғақтайды.
Ш. Уәлиханов; Ы. Алтынсарин; дін; наным-сенім; шамандық; Тәңір; қазақ мұсылманшылдығы; діни дәстүр; діни білім; жерлеу рәсімдері; ысқат; рухани құндылықтар
Авторлық құқық (c) 2026 Кайрат ЗАТОВ, Шамшат АДИЛБАЕВА, Анар ЖАКСЫБАЕВА , Алау АДИЛБАЕВ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ТҮРКІСТАН ҚАЛАСЫНЫҢ МӘДЕНИ КЕҢІСТІГІ МЕН ҚАЛАЛЫҚ СЕМИОТИКАСЫ: УРБАНДАЛУ КОНТЕКСІНДЕГІ ӘЛЕУМЕТТІК-МӘДЕНИ ТРАНСФОРМАЦИЯ
Түркістан Қазақстан мен жалпы түркі әлемінде рухани мұраның, тарихи жадтың және заманауи қалалық дамудың орталығы ретінде ерекше орын алады. Туризм, мәдени мұраны басқару және қалалардың өсуі мәселелеріне ғылыми қызығушылықтың артуына қарамастан, мәдени символдардың қалалық бірегейлік пен мағына қалыптастырудағы рөлін зерттеген еңбектер аз. Бұл зерттеу Түркістанның урбандалу үдерісіндегі мәдени символдардың семиотикалық рөлін қарастырады. Зерттеуде қалалық семиотика, дискурстық талдау және визуалды талдауды біріктіретін пәнаралық сапалық әдіс қолданылды. 2018–2025 жылдар аралығында дайындалған ресми саяси құжаттар, даму стратегиялары, туристік материалдар, сәулеттік жобалар, визуалды материалдар және қалалық дизайн элементтері талданды. Талдау Ю. Лотманның семиосфера тұжырымдамасы мен П. Бурдьенің символдық капитал теориясына негізделді. Зерттеу нәтижелері Түркістанның қалалық кеңістігіндегі өзара байланысты үш символдық өлшемді анықтады: «қасиетті орталықтар», «заманауи таңбалаушылар» және «кеңістіктік нарративтер». Қожа Ахмет Ясауи кесенесі қаланың негізгі символдық өзегі ретінде қызмет етеді, ал заманауи жобалар мен қалалық дизайн элементтері руханият, мәдени сабақтастық, мұра және жаңғыру туралы нарративтерді біріктіреді. Бұл өлшемдер біртұтас символдық орта қалыптастырып, қалалық бірегейлік пен даму туралы түсініктерге ықпал етеді. Зерттеу мәдени символдардың қазіргі қалалық бірегейлікті қалыптастырудағы белсенді рөлін көрсету арқылы қалалық семиотика мен мұраға негізделген урбандалу саласындағы зерттеулерге үлес қосады.
Түркістан; қалалық семиотика; мәдени мұра; урбандалу; символдық капитал; бірегейлікті қалыптастыру; посткеңестік қалалар
Авторлық құқық (c) 2026 Рая ОНАЛБАЙКЫЗЫ, Лазат ДИНАШЕВА (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
НАРРАТИВТІК АЛГОРИТМДЕР ЖӘНЕ СУБЪЕКТІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ: ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ ДӘУІРІНДЕГІ ОҚУШЫ СТОРИТЕЛЛИНГІНЕ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ ТАЛДАУ
Жасанды интеллекттің білім беру ортасына жедел интеграциялануы педагогикалық практикаларды ғана емес, сонымен қатар субъектіліктің қалыптасу шарттарын да өзгертуде. Осы мақалада жасанды интеллект дәуіріндегі оқушы сторителлингіне философиялық рефлексия ұсынылып, нарративтік алгоритмдердің субъектінің қалыптасу үдерістеріне қалай ықпал ететіні талданады. Нарративті өзін-өзі конституциялаудың негізгі тәсілі ретінде қарастыратын философиялық дәстүрге сүйене отырып, зерттеу сторителлингті білім алушылардың бірегейлікті, агенттілікті және моральдық ұстанымды құрастыратын кеңістігі ретінде тұжырымдайды. Бұдан әрі алгоритм мағынаны құрылымдаудың бір формасы ретінде талданып, қолжетімді нарративтік үлгілерді қалыптастыратын алгоритмдік іріктеу және цифрлық медиация механизмдеріне ерекше назар аударылады. Жасанды интеллектті пайдалана отырып жазу тәжірибелерінде оқушы сторителлингі барған сайын адам мен машинаның бірлескен авторлығының формасы ретінде көрініс табады, бұл білім алушы мен жүйе арасындағы агенттіліктің қайта бөлінуіне әкеледі. Мұндай өзара әрекеттестік экспрессивтік мүмкіндіктерді кеңейтуі мүмкін болғанымен, ол идентичтіліктің стандартталуы мен мәдени тұрғыдан үстем нарративтік үлгілердің жасырын нормализациясы сияқты белгілі бір тәуекелдерді де қамтиды. Мақалада жасанды интеллект субъектілікті жоймайтыны, керісінше оның қалыптасу тәсілдерін трансформациялап, гибридтік және реляциялық формаларға бағыттайтыны негізделеді. Қорытындыда жасанды интеллект арқылы медицияланған білім беру тәжірибелері жағдайында оқушылардың авторлықты, жауапкершілікті және этикалық өзін-өзі түсінуді қалай пайымдайтынын зерттеуге бағытталған болашақ эмпирикалық зерттеулердің бағыттары айқындалады.
жасанды интеллект білім беруде; нарративтік бірегейлік; субъектінің қалыптасуы; оқушы сторителлингі; алгоритмдік медиация; адам мен жасанды интеллекттің бірлескен авторлығы; цифрлық агенттілік; білім философиясы
Авторлық құқық (c) 2026 Лаура ТУРАРБЕКОВА, Динара САПАРОВА, Жандай КДЫРАЛИЕВА (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ФРОНТИР ИЕРАРХИЯЛАРЫ: ОТАРЛАНҒАН ОРАЛ МЕН ТРАНС-ОРАЛДАҒЫ БИЛІК ТӘЖІРИБЕЛЕРІ (XV-XVIII ҒАСЫРЛАР)
Мақалада XV ғасырдың ортасынан бастап Орал мен Жайықтың кең аумағында билік иерархияларын ұйымдастырудың негізгі әдістері зерттеледі — Мәскеу мемлекеті Солтүстік-Батыс Орал аймағында— XVI ғасырдың ортасына қарай өзінің экспансиясын бастаған (Строгановтардың ауқымды «латифундиясы» Прикамияда пайда болған кезде және Строгановтардың қаражатына Ермактың әскери экспедициясы ұйымдастырылып, Батыс Сібірді жаулап алумен аяқталды) - және XVIII ғасырдың басына дейін. Біз Мәскеу мемлекеті келгенге дейін болған, жергілікті элиталар мен билік дәстүрлері бар күрделі этникалық және конфессиялық құраммен сипатталатын аймақ жайлы айтып отырмыз. Біз Мәскеу мемлекетінің келуіне дейін-ақ өзіндік билік дәстүрлері мен жергілікті элиталары қалыптасқан, күрделі этникалық және конфессиялық құрамымен ерекшеленген аймақ туралы қарастырамыз. Сол дәуірдің жылнамалары мен әкімшілік құжаттарына, сондай-ақ этникалық және сословиелік тарих саласындағы қазіргі зерттеушілердің еңбектеріне сүйене отырып, автор биліктің басқару жүйесін біріздендіруге бағытталған әрекеттерін және сонымен қатар аймақтық алуандықтың — славян, фин-угор және түркі топтарының — жекелеген элементтерін «квазисословиелерге» айналдыруға ұмтылысын айқындауға талпынады. Әрбір осындай топқа қалыптасып келе жатқан империя шеңберінде өзіндік «қызмет ету» функциясы жүктеледі. Мақалада, әсіресе, Орта Кама өңіріндегі строгановтардың «латифундиясы» аумағында коми-пермяк халқының жойылып кетуі мәселесіне ерекше назар аударылады, бұл тақырып осы уақытқа дейін ғылыми тұрғыда жеткілікті деңгейде зерттелмеген.
ерте заманауи, отаршылдық, Мәскеу мемлекеті, Орал, Жайық, Строгановтар
Авторлық құқық (c) 2026 Алексей КАМЕНСКИХ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
МАҢҒЫСТАУДЫҢ ЖЕРАСТЫ МЕШІТТЕРІ МӘДЕНИ ЖАД ТҮЙІНІ РЕТІНДЕ
Маңғыстаудың мәдени ландшафттары – табиғи нысандар, сакралды сәулет ескерткіштері, мифологиялық нарративтер мен тұрақты зияратшылық тәжірибелердің күрделі тоғысын білдіреді. Бұл кеңістікте Бекет ата, Шопан ата, Шақпақ ата жерасты мешіттері ерекше орын алады және олар тек діни ғибадат орны ретінде ғана емес, сонымен қатар мәдени жадының негізгі түйіндері қызметін атқаратын киелі орталықтар ретінде танылады. Мақалада мәдени ландшафттың классикалық теориялары (К. Зауэр), қозғалыс антропологиясы мен «ритуалдық әлем» тұжырымдамалары (Т. Ингольд), «орын рухы» (К. Норберг-Шульц) және габитус (П. Бурдье), ұжымдық және мәдени жады теориялары (М. Хальбвакс, Я. Ассман), сондай-ақ «естелік орындары» концепциялары (П. Нора) сабақтастыра қарастырылады. Сонымен қатар зерттеуде киелі орындар «дала жады» ретінде (Ф. Мұсатаева), қазіргі қоғамдағы «жады тәжірибелері» ретінде (К. Медеуова), сондай-ақ С. Қондыбай еңбектерінде реконструкцияланған Маңғыстаудың мифогеографиялық денесінің құрамдас бөлігі ретінде түсіндірілетін қазақстандық зерттеу дәстүрі де басшылыққа алынды. Философиялық, антропологиялық және мифологиялық модельдерді салыстырмалы талдау арқылы мақалада жерасты мешіттерінің тек жады сақталатын кеңістік емес, сонымен қатар салт-жоралғылар, қозғалыс үдерісі, нарративтер мен зияратшылар тәжірибесінде туындайтын визуалды бейнелер арқылы қайта өндірілетін кеңістік екендігі айқындалады. Зерттеу әдіснамасы герменевтикалық және концептуалдық талдауды, философиялық реконструкцияны, мәдени ландшафтық тәсілді және салыстырмалы талдау элементтерін қамтиды. Эмпирикалық базаны зияраттық сипаттамалар, С. Қондыбай еңбектері, «Қасиетті Қазақстан» жобасының материалдары, ЮНЕСКО құжаттары және далалық зерттеу деректері құрайды. Талдау нәтижелері Маңғыстаудың жерасты мешіттері рулық бірегейлік, киелі география, ұжымдық жады формалары, коммеморация тәжірибелері және кеңістікті сакрализациялаудың мемлекеттік стратегиялары тоғысатын көпқабатты жады тораптарының желісін қалыптастыратынын көрсетеді. Мәдениеттанулық өлшемде жерасты мешіттері өткенді қайта пайымдау және ұлттық бірегейліктің заманауи үлгілерін қалыптастыратын алаң ретінде көрініс табады.
Маңғыстау; жады ландшафты; мәдени ландшафт; киелі орындар; тарихи жады; ұжымдық жады; естелік орындары; орын рухы
Авторлық құқық (c) 2026 Набат АРАШОВА, Куралай ЕРМАГАМБЕТОВА (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Мақалада Ақмола өңірінің топонимиялық кейстері арқылы мәдени жадқа философиялық интерпретация ұсынылады. Ақмола аймағы ұзақ уақыт бойы белсенді экономикалық және әкімшілік қайта құрылымдауға, XVIII–XX ғасырлардағы отарлық қоныстандыруға, 1930-жылдардағы ұжымдастыруға ұшырады. ХХ ғасырдың ортасында бұл аумақта ГУЛАГ жүйесіне қатысты көптеген нысандар болды, ал ХХ ғасырдың екінші жартысында тың игеру науқаны жүрді. Сонымен қатар ХХ ғасырдың соңында астананың көшірілуі өңірдің ономастикалық картасына айтарлықтай ықпал етті. Сонымен қатар, мақалада әрбір тарихи кезеңнің осы өңірдің ономастикалық картасында қалай тіркелгені қарастырылады. Аталған кейстер ұжымдық мәдени жад пен ұлттық бірегейлік контекстінде, әкімшілік-аумақтық бірліктерді интерпретациялау логикасы және олардың мәдени ландшафттармен байланысы арқылы талданады. Ерекше назар мәдени жад элементтерінің аумақтарды қалай таңбалайтынына және тарихи сабақтастықты ревитализациялауға (қайта жаңғыртуға) қалай ықпал ететініне аударылады. Сондай-ақ қазіргі ономастикалық үдерістердің мемлекеттік мүдделермен және мәдени ландшафттар логикасын қайта пайымдаумен өзара байланысы атап көрсетіледі. Қорытындыда ұлттық өзіндік сананы қалыптастыру мен тарихи әділеттілікті қалпына келтірудегі ономастикалық саясаттың философиялық әрі мәдени маңызы айқындалады.
ономастика; топонимдер; идеологиялық тұрғыдан ескірген атаулар; Ақмола облысының топонимикасы; мәдени жад; тарихи атаулар; әкімшілік-аумақтық бірліктер
Авторлық құқық (c) 2026 Бекнур ТИШБЕКОВ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
«АЛТАЙ» АУЫЛ ФЕСТИВАЛІ АРҚЫЛЫ ТҮРКИЯДА ҚАЗАҚ БІРЕГЕЙЛІГІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
Мәдени фестивальдер дегеніміз белгілі бір этникалық топтың бірегейлігін дәстүрлі рәсімдері арқылы көрсететін айрықша қоғамдық іс-шара болып саналады. Бұл мақалада 2019 жылғы 19–21 шілде күндері Түркияның Нигде провинциясы, Ұлықышла ауданы, «Алтай» қазақ ауылында өткен бауырластық пен алғыс фестивалі сипатталады. Мақалада автор сапалық бақылау мен этнографиялық зерттеуге сүйене отырып, Алтай фестивалінің Түркиядағы қазақ бірегейлігін қалыптастыру мен нығайтудағы маңызды рөлін атап көрсетеді. Фестиваль Түркиядағы қазақ ауылы тұрғындарының тарихи тәжірибесін, яғни олардың атақонысы Шығыс Түркістан, Алтай тауларынан миграциялық процесі мен Кеңес Одағының ыдырауы нәтижесінде пайда болған жаңа отаны – Қазақстанмен ара қатынасын бір арнада тоғыстырады. Мақала Алтай ауылындағы қазақ мәдени фестивалінің әлеуметтік және саяси қырларына, ондағы қатысушылар мен ұйымдастырушылардың мақсаттарына талдау жүргізеді. Мақалада қолданылған конструктивизм теориясы фестиваль барысында көрініс тапқан қазақ бірегейлігінің күрделілігіне ерекше мән береді. Осы тұрғыда автор қазақ этникалық бірегейлігінің тұрақты ұғым емес екендігіне уәж келтіреді және бірегейлікті контекстке сай өзгеретін, қайта құрылуға бейім түсінік ретінде қарастырады.
Авторлық құқық (c) 2026 Арай РАХИМЖАНОВА (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
МҰХАММЕД ИҚБАЛДЫҢ ДІН ФИЛОСОФИЯСЫНДА ДІНИ ТӘЖІРИБЕ ИНТЕРПРЕТАЦИЯСЫ
Модернизм кезеңі ғылымды қатты ұлықтап, оны бір ерекше құндылыққа айналдырғаны баршаға мәлім. Мұның позитивизм әсерінен туындаған тенденция екендігіне шүбә жоқ. Позитивизм теориясы бойынша тәжірибеге негізделген дүние ғана ғылым статусына ие болмақ. Бұл үрдіс ғылыми тәжірибенің құнын арттырғанымен, діни тәжірибенің беталысын бәсеңдетті яки құнсыздандырды деуге болады. ХХ ғасырда өзіндік із қалдырған мұсылман ойшылы Мұхаммед Иқбал осы мәселеге дін философиясы аясында шешім табуға тырысқан. Ол өзінің дін философиясында діни тәжірибенің маңызын басқа қырынан ашып, оған жаңаша түсінік берді. Оның ойынша ғылыми теориялар мен діни доктриналардың арасында априори қайшылық жоқ. Діни тәжірибенің басқа тәжірибе деңгейлерінен бір айырмашылығы да жоқ. Басқаша айтар болсақ, діни тәжірибе де басқа тәжірибелеріміз тәрізді эпистемология үшін жұмыс істейді. Яғни оның интерпретациясының когнитивті қыры бар. Иқбалдың басты идеясы – модерн адамның экзистенциалдық проблемалары діни тәжірибе арқылы ғана шешімін таппақ. Біз осы мақаламызда Иқбал дүниетанымындағы діни тәжірибе мәселесін ашуға тырысамыз. Кіріспе бөлімінде мистикалық тәжірибеге кең ауқымда тоқталып, оның эпистемологиялық ерекшеліктері қарастырылады. Себебі ұғымның жалпы философиялық астарына тоқталмай Иқбалдың тұжырымдарын түсіндіруге кірісу жеткіліксіз болмақ. Мақаламыздың бірінші бөлімінде Иқбалдың классикалық философиядағы құдайдың дәлелдерін діни тәжірибе тұрғысынан қалай сынағанына тоқталамыз. Екінші бөлімде діни тәжірибенің Иқбал философиясындағы эпистемологиялық қыры мен оның философиялық астарын саралап мақаламызды қорытындылаймыз.
Иқбал; философия; дін; діни тәжірибе; құдай; әлем; адам
Авторлық құқық (c) 2026 Акторе КОПБАЙ, Ибрахим МАРАШ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ҚАЗАҚ МӘДЕНИЕТІНДЕГІ ОНТОЛОГИЯЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІКТІ ГЕРМЕНЕВТИКАЛЫҚ ТАЛДАУ
Бұл мақала дәстүрлі және қазіргі қазақ мәдениетіндегі онтологиялық қауіпсіздікті сақтау тетіктерін зерттейді. Зерттеудің жаңашылдығы аналитикалық назарды ресми құқықтық және мемлекеттік институттардан халықтық символдық тәжірибелерге аударуында жатыр. Атап айтқанда, автор тазалық (tazalyq) пен арамның (aram) бинарлық оппозициясын, сондай-ақ ауызша тыйымдардың (tyiym) тығыз желісін зерттейді. Философиялық герменевтика, түсіндірмелі социология және құрылымдық тәсілдерді біріктіре отырып, зерттеу қазақ тыйымдарын архаикалық ырымдар ретінде емес, тәуекелді басқарудың заманауи әрі күрделі жіктеу жүйесі ретінде қайта қарайды. Автордың негізгі үлесі – «жаман болады» ескерту формуласын герменевтикалық деконструкциялау. Бұл зерттеудің тағы бір үлесі – қазақтың негізгі категорияларын – «тазалық», «арам», «жеті ата» және «көз тию» – әмбебап батыстық концепциялардың жергілікті нұсқалары ретінде емес, қазақтың моральдық ойының классикалық дәстүріне негізделген автономды философиялық-этикалық құрылымдар ретінде айқын гносеологиялық репозициясында (Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердіұлы) қарастыру. Қалалық және ауылдық елді мекендерде жүргізілген отыз тереңдетілген сұхбатқа негізделген эмпирикалық дала жұмыстары бұл тіркестің семантикалық бұлыңғырлығы оның негізгі реттеуші күші екенін көрсетеді. Ол белгісіздікті азайтатын және рационалды түсініктемелерді қажет етпей-ақ әлеуметтік біркелкілікті қамтамасыз ететін перформативті сигнал ретінде жұмыс істейді. Сонымен қатар, нәтижелер бұл тәжірибелердің қазіргі мегаполистерде айтарлықтай өміршеңдігін дәлелдейді, мұнда дәстүрлі нормалар аномияға қарсы терапиялық зәкір қызметін атқарады. Зерттеу әлеуметтік бақылаудың бұл эскалациялық жүйесі қауіпсіздіктің жоғары бейімделгіш көлеңкелі инфрақұрылымы ретінде жұмыс істейді және мәдени саясат, білім беру мен әлеуметтік жұмыс үшін маңызды қолданбалы мәнге ие деген қорытындыға келеді.
онтологиялық қауіпсіздік; табу; тыйым; жаман болады; тазалық пен арам; тәуекелді басқару; герменевтика; әлеуметтік философия; урбанизация; сұйық заманауилық, қазақ эпистемологиялық дәстүрлері
Авторлық құқық (c) 2026 Меруерт ШУМАТОВА, Айгуль БОКАЕВА, Эльдар ШУМАТОВ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
«МИФОЛОГИЯ – ТІЛДІҢ ДЕРТІ» ТЕЗИСІ: МАКС МЮЛЛЕРДІҢ МИФОЛОГИЯ ТУРАЛЫ ТҮСІНІГІНІҢ УАХИ ІЛІМІ МЕН КИЕЛІ МӘТІНДЕР ГЕРМЕНЕВТИКАСЫНА ЫҚПАЛЫ
Мақала Ф. М. Мюллердің «мифология – тілдің дерті (mythology is a disease of language)» формуласына және оның мифтің табиғатын, уахи тілін және киелі мәтіндердің герменевтикасын түсінудегі салдарларына жүйелі талдау ұсынады. Мюллердің негізгі еңбектері («Салғастырмалы мифология», «Тіл туралы ғылым бойынша дәрістер», «Дінтану ғылымына кіріспе», Хибберт және Гиффорд дәрістері, сондай-ақ «Шығыстың қасиетті кітаптары» жобасының бағдарламалық мәтіндері) негізінде зерттеу мифогенездің филологиялық‑лингвистикалық моделін қайта құрастырады. Бұл модельде семантикалық ауысулар, персонификация және метафоралардың «қатаюы» үдерістері nomina-дан numina-ға өту тұрғысынан сипатталады. Зерттеуде «өзек-қабық» моделіне ерекше назар аударылады. Бұл модель аясында уахи Шексіздікті түйсіну (интуиция) ретінде қарастырылып, оның тарихи‑мәдени тілдік кеңістікке енуі барысында тарихи-тілдік және мифтік қабаттармен («қабықпен») көмкерілуінің заңдылығы негізделеді. Мюллердің филологиялық герменевтикасы мәтінді тек сөзбе‑сөз қабылдаудан бас тартып, оны сыни түрде қайта қарауға және мәтінді символдық тұрғыдан оқуға жол ашады. Сонымен қатар, мақалада бұл тәсілдің лингвистикалық редукционизм, мәтінге басымдық беру (текстоцентризм) және еуроцентристік универсализмге бейімділік сияқты теологиялық және методологиялық шектеулері де талданады. Қорытынды ретінде Мюллер мұрасын игерудің диалектикалық моделі ұсынылады. Бұл модель филологиялық қатаңдықты сақтай отырып, оны ритуалды, билікті, әлеуметтік жадыны және постколониялық/феминистік перспективаларды ескеретін кеңейтілген герменевтикамен ұштастыруды көздейді. Осы тұрғыдан алғанда, «тілдің дерті» тезисі мифті жоюға шақыру емес, тілдің уахи медиумы (жеткізушісі) ретіндегі ішкі қайшылығы мен шиеленісін көрсететін нұсқау ретінде талқыланады.
Фридрих Макс Мюллер, мифология – тілдің дерті, уахи және тіл, киелі мәтіндер герменевтикасы, салыстырмалы дінтану, миф теориясы
Авторлық құқық (c) 2026 Динара КУЖАХМЕТОВА, Нурмухамед КЕНЖЕГУЛОВ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ҚАЗАҚТЫҢ ӘДЕТ-ҒҰРЫП ҚҰҚЫҚТАРЫНДАҒЫ НЕКЕГЕ ҚОЙЫЛАТЫН ШЕКТЕУЛЕР
Мақалада дәстүрлі қазақ қоғамының әдет-ғұрып жүйесіндегі некеге тұруға қойылған шектеулер зерттеліп, сондай-ақ діни нормалардың некелік қатынастарға тигізген ықпалы талданады. Ерекше назар жеті атаға дейін қыз алыспауға қатысты даулы мәселеге аударылады. Авторлар бұл тыйымды, әдетте қан тазалығын сақтау және шежірені қорғау қажеттілігімен түсіндірілетін қағиданы, оның құқықтық нормаларға сәйкестігі тұрғысынан қарастырады. Сонымен қатар еңбекте мұсылман құқығы аясында қашықтан неке қию институтына талдау жасалады. Әдет-ғұрып құқығы мен мұсылман құқығындағы емшек сүті арқылы туыстық қатынастарды қалыптастыру және соған байланысты некелік шектеулерге салыстырмалы талдау жүргізіледі. Қазіргі қазақ қоғамында бұл әдет-ғұрып жекелеген өңірлерді қоспағанда, негізінен жойылғаны атап өтіледі. Діни айырмашылықтардың некелік одақтарға әсері туралы деректерді талдау негізінде авторлар әртүрлі дін өкілдері арасындағы некелерді қию тәжірибесін зерттейді. Сондай-ақ мақалада дәстүрлі қазақ қоғамындағы әлеуметтік мәртебеге байланысты шектеулер қарастырылып, олардың жүзеге асу ерекшеліктеріне салыстырмалы талдау жасалады. Бұл ережелер мен шектеулердің көпшілігі бүгінгі күні де өз маңызын сақтап отырғаны атап көрсетіледі. Қорытындыда қарастырылған шектеулерге тарихи және функционалдық баға беріліп, бұл бағалау қазіргі заманғы неке және отбасы қатынастары саласындағы мәселелерді тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
отбасы; неке; дәстүр; дін; әдет-ғұрып; шариғат; құқық
Авторлық құқық (c) 2026 Табарак КАМИТ, Тусипхан ИМАММАДИ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СОТ ДІНТАНУШЫЛЫҚ САРАПТАМА: ИНСТИТУЦИОНАЛДЫҚ НЕГІЗДЕРІ МЕН ӘДІСНАМАЛЫҚ ТӘСІЛДЕРІ
Мақала сот дінтанушылық сараптамасын институционалдандыру және оны жүргізу барысында қолданылатын әдіснамалық тәсілдерді зерттеуге бағытталған. Жүргізілген зерттеулер негізінде сот дінтанушылық сараптамасының әлеуметтік және саяси даму контекстінде қалыптасуы мен институционалдануының үш кезеңі белгіленіп сипатталды. Мақалада антиэкстремизмдік бағдардың кеңеюі мен дін саласындағы мемлекеттік реттеудің күшеюі, Қазақстан Республикасының Конституциясында кепілдік берілген діни сенім бостандығының орындалуы мен мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету арасындағы тепе-теңдікті табу мәселесін өзектілігі көрсетілген. Авторлар сот дінтанушылық сараптамасының сапасы аз санды діни бірлестіктерге қатысты діни сенім бостандығы құқығының бұзылу қаупін төмендететін үйлесімді тәсілдің маңызды компоненті екендігін дәлелдейді. Зерттеу барысында сот дінтанушылық сараптаманы жүргізу сапасының критерийлері айқындалды, соның ішінде объективтілікке, сараптаманың тәуелсіздігі мен бейтараптылығына және релевантты әдістердің таңдалуы мен дінтану сарапшысының құзыреттілігінің қатаң шектелуіне ерекше мән берілді. Авторлар дін мен қоғамдағы цифрлану процестері сараптама объектілерінің сипаттары мен коммуникация формаларын өзгертетіндігін және сараптаманың әдістік және әдіснамалық сүйемелдеуін, сонымен қатар дінтанушы-сарапшылардың кәсіби біліктілігін жетілдіруді талап ететіндігін көрсетеді.
мемлекеттік діни саясат; сот дінтанушылық сараптамасы; дін және құқық; діни сенім бостандығы; дінтанушы-сарапшының құзыреттілігі; цифрлы діни контент
Авторлық құқық (c) 2026 Камиля ТЛЕУБАЕВА, Юлия ШАПОВАЛ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ЯЗИДИЛІК ДҮНИЕТАНЫМЫ МЕН ҒИБАДАТ ЖҮЙЕСІНІҢ ТАЛДАНУЫ
Язидилік көне Месопотамиялық және Ирандық дәстүрлердің ықпалымен қалыптасқан, синкреттік сипатқа ие діни феномен болып табылады. Бұл дүниетанымның негізгі ерекшелігі – көптеген ірі діндер мен жергілікті дәстүрлердің элементтерінің мозаикасы іспетті үйлесімде бірігуінде, нәтижесінде өзіндік философиялық және ритуалды жүйесін қалыптастырған. Язидилер қауымы өзгелерге жабық болып, әртүрлі мәдени және діни ықпалдарға ұшыраған, этникалық күрд диалектісіне жақын топ ретінде сипатталады. Бұл зерттеу язидилердің қалыптасу тарихын, наным-сенім жүйесін және ғибадат практикаларын кешенді түрде талдауға бағытталған. Зерттеу үдерісінде «Язиди» атауының этимологиясы, қауымның тарихи қалыптасуы кезеңдері, сондай-ақ Шейх Ади тұлғасының діни-рухани ықпалы ғылыми тұрғыдан қарастырылды. Сонымен бірге, язидилік наным-сенімдер мен ғибадат жүйесінің құрылымы мен дамуы, олардың символикалық әрі философиялық мазмұны, сондай-ақ өзге діни дәстүрлермен өзара ықпалдастығы жан-жақты талданды. Мақаланың қорытынды нәтижелері язидилік діннің философиялық, символикалық, ритуалдық және әлеуметтік қырларын кешенді түрде ашып, оның діни-танымдық құрылымын жүйелі ұғынуға мүмкіндік береді. Язидилік нанымдар мен ғибадат тәжірибелерін талдау олардың қауымның рухани және әлеуметтік өміріндегі маңызын, ұжымдық бірлікті нығайтудағы қызметін, сондай-ақ әлемді тану мен ұйымдастыруға негізделген этикалық және философиялық ұстанымдарын айқындайды. Зерттеу мазмұны язидилік ағымының күрделі символикалық жүйесін, ритуалдық практикаларын және синкреттік философиялық құрылымын ғылыми тұрғыдан бағалауға мүмкіндік береді.
Авторлық құқық (c) 2026 Саян ШЫЛМАМБЕТОВ, Бауыржан БОТАКАРАЕВ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
АБАЙ ҚҰНАНБАЕВ ЖӘНЕ ГРИГОРИЙ СКОВОРОДА: ЖҮРЕК ФИЛОСОФИЯСЫ
Рухани дәстүрлер уақыт пен кеңістікте мәдениеттер арасында ешбір шекарасыз шексіз тарала беру қасиетіне ие. Олар ортақ мәдени универсалийлер ретінде сабақтастық тауып, адамның рухани құндылықтар әлемінде жалғаса береді. Соның нәтижесінде жеке мәдениеттер кеңейіп толысып отырады. Мұндай мәдени универсалийлерді компаративистік бағытта зерттеу арқасында әрбір философиялық категорияның немесе дискурстің мәнін, генеалогиясын ашамыз. Осындай әмбебап ұғымның бірі - жүрек ұғымы болып табылады. Жүрек – кардиофилософия аталатын бағыттың негізгі объектісі. Ол шығыс философиясы мен діни дәстүріне ортақ маңызды ұғымдар. Сондай-ақ аталған ұғым православие, византиялық діни дәстүрлер аясында да қолданыс тапқан. Мақалада жүрек философиясы аталатын зерделеу бағыты аясында Абай Құнанбаев пен Григорий Сковороданың шығармашылығы салыстырмалы талданады. Абайдың діни- философиялық дүниетанымында «жүрек» ұғымының үлкен орын алатыны белгілі. Абай жүректі кең философиялық көлемде қолданып, оны құдайтанудың құралы, моральдық ұстанымның негізгі категориясы санатында түсінгені мәлім. Осы мәселені белгілі орыс, украин ойшылы, «жүрек» философиясының көрнекті өкілі Г. Сковорода өзінің философиялық және діни дүниетанымында тірек ұғымдардың бірі ретінде қолданып, оны антропологиялық, діни, гносеологиялық қырларынан талдаған. Екі ойшыл да жүректі адамның танымдық ізденісіндегі рөлін діни-мистикалық көкжиекте қарастыра отырып, оны антропологиялық деңгейден «Адам – Құдай», «Адам – Әлем» қатынасына көтереді. Сонымен қатар екі ойшылдың жүрек философиясына қатысты танымдық дискурстарының діни-мәдени алғышарттары зерделеніп, ислам мен христиан діндеріндегі ортақ идеялары қарастырылды.
«Жүрек» философиясы; Абай Құнанбаев; Григорий Сковорода; суфизм; исихазм; жүрек антропологиясы; құдайтаным; жүрек және мораль
Авторлық құқық (c) 2026 Омирбек БЕКЕЖАН (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Бұл мәтін дуалистік және нигилистік («қараңғы») дүниетанымдарға балама ретінде «жарқын онтология» мен «материалистік монадологияны» ұсынады. Телеология мен сызықтық прогрессивизмге қарсы пікір айта отырып, ол шындықты бәрі бір-бірімен байланысты үздіксіз тұтастық ретінде көрсетеді. Ғалам қажеттілік пен кездейсоқтықтың «диалектикалық ойыны» арқылы дамиды, мұнда нұсқалардың кездейсоқ сұрыпталуы, жинақталуы және «кристалдануы» эволюцияны – өмірге дейінгі кезеңнен өмірге және өмірден рационалды болмысқа жетелейді. Рационалды болмыс, әсіресе адамның қолы «әмбебап орган» ретінде осы континуум ішіндегі негізгі «қатпар» немесе «монада» ретінде талданады. Бұл «қараңғы» немесе «жарқын» кристалдануға қабілетті әмбебап трансформацияның өнімі де, белсенді агенті де. «Қараңғы кристалдану» дуализмнен, иеліктен шығарудан және басқарушылық қанаудан туындайды, нәтижесінде тұйық, қысымшыл әлеуметтік формалар пайда болады (мысалы, буржуазиялық қоғам, фашизм). Керісінше, «жарқын кристалдану» антропоцентрлік емес, спинозистік ақыл-ойды икемді, ашық әлеуметтік және субъективті формаларды дамыта отырып, табиғи тұтастықпен үйлесімді ынтымақтастық ретінде түсінуден туындайды. Ильенков, Маркс, Спиноза, Фрейд және Бенджаминге сүйене отырып, мәтін дуализмнің гносеологиялық тамырларын сынайды, рефлексивті сананың парадоксалды табиғатын зерттейді және саяси және этикалық жобаны жақтайды. Бұл жоба қоғамды да, субъективтілікті де тарихи процеске тән жалпыға ортақ туыстық, консенсус және революциялық әлеуетке («жолбарыс секірісі») негізделген болашаққа түбегейлі қайта құруды көздейді.
жарқын онтология / қараңғы онтология; материалистік монадология; кристалдану (қараңғы; жарқын); диалектикалық логика; рационалды болмыс / әмбебап трансформация
Авторлық құқық (c) 2026 Владислав СОФРОНОВ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ӘМӘУИЛЕР КЕЗЕҢІНДЕ МӘУЕРЕННАХРДЫҢ ЖАУЛАП АЛЫНУЫ ЖӘНЕ ҚҰТАЙБА БИН МУСЛИМНІҢ ИСЛАМДАНДЫРУ САЯСАТЫ
Мақалада VII–VIII ғасырлар аралығында Мәуереннахрдың мұсылман әскерлері тарапынан жаулап алыну үдерісі және Құтайба бин Муслимнің осы өңірдегі исламдандыру саясаты кешенді түрде талданады. Авторлар халифаттың шығысқа қарай кеңеюі аясында Мауереннахр мен Сырдарияның орта өңірінің стратегиялық маңызын айқындап, бұл аумақтарда жүргізілген әскери жорықтардың саяси және әлеуметтік салдарын ашып көрсетеді. Зерттеуде Әмәуилер дәуіріндегі жаулап алу әрекеттерінің кезеңдік сипаты, жергілікті соғды және түркі билеушілерімен жасалған бітімдер, жиі орын алған көтерілістер мен олардың себептері қарастырылады. Мақаланың негізгі өзегі Құтайба бин Муслимнің Хорасанда билеуші болған кезеңіндегі қызметіне арналады. Оның әскери табыстары ғана емес, сонымен қатар өңірде ислам билігін орнықтыру мақсатында жүргізген діни және әлеуметтік реформалары жан-жақты сипатталады. Атап айтқанда, мешіттер салу, араб тайпаларын қоныстандыру, жергілікті ақсүйектерді исламды қабылдауға тарту, мәуәлилерге қатысты икемді саясат ұстану сияқты шаралардың исламның таралуындағы рөлі талданады. Сонымен қатар, мақалада Испиджабтың алынуына қатысты аңыздық риуаяттар тарихи деректермен салыстырыла қарастырылып, олардың өңірлік діни санадағы орны көрсетіледі. Зерттеу нәтижесінде Мәуереннахрдың исламдануы бір сәттік немесе тек әскери күшке негізделген құбылыс емес, ұзаққа созылған, көпқырлы тарихи процесс болғаны туралы тұжырым жасалады.
Ислам; мұсылмандар; Құтайба ибн Муслим; Әмәуилер; Мәуереннахр; Хорасан; халифат
Авторлық құқық (c) 2026 Мухтар КОЖА, Бурханадин АБДИЛХАКИМ, Асан АМАНГЕЛЬДИЕВ (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
БОЛМЫСТЫ ТҮСІНУДЕГІ ҮШІНШІ ТҰЛҒАНЫҢ КӨЗҚАРАСЫ. БИСЕМБАЙ КОЛУМБАЕВ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ МЕКТЕБІ
Естелікте 2025 жылғы 29 қарашада дүниеден өткен Бисембай Ерғалиұлы Колумбаевтың тұлғалық болмысы мен оның қалыптастырған философиялық мектебінің рухани-танымдық ерекшеліктері сипатталады. Ұстаздың дәрістік тәжірибесінің дәстүрлі академиялық оқыту үлгісінен шығып, адамның экзистенциалдық өзіндік танымына бағытталған болмыстық кеңістікке айналғаны қарастырылады. Колумбаевтың философиялық тәсілі «үшінші адамның көзқарасы» ұғымы арқылы ашылып, ойдың денелік тәжірибеде көрініс табатын жанды үдеріс екені көрсетіледі. Сонымен қатар адам болмысын «адамға дейінгі», «адами» және «адамнан жоғары» деңгейлер арқылы түсіндіретін триадалық құрылым философиялық мектептің дүниетанымдық негізі ретінде талданады. Бұл құрылым адамды статикалық жаратылыс емес, рухани эволюция процесіндегі субъект ретінде пайымдауға мүмкіндік береді. Естелікте ұстаздың тыныштық арқылы танылатын рухани қалпы, қимылы мен дауыс ырғағы философиялық акт ретінде сипатталып, философияның тек теориялық дискурс емес, өмірлік-экзистенциалдық тәжірибе екені негізделеді. Нәтижесінде Колумбаев мектебінің басты құндылығы адамның өзіндік рефлексиясына, ішкі болмысымен беттесуіне және рухани кемелдену жолындағы үздіксіз ізденіске бағытталатыны айқындалады.
философиялық мектеп; болмыс философиясы; үшінші адамның көзқарасы; экзистенциалдық тәжірибе; рухани эволюция; триадалық құрылым; өзіндік таным; философиялық акт
Авторлық құқық (c) 2026 Торгын САДЫКОВА (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ТҰРАҚТЫ ДАМУ КОНЦЕПТІСІНІҢ МӘДЕНИ-ФИЛОСОФИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
Бұл мақаланың мақсаты – тұрақты даму концептісінің мәдени-философиялық негіздерін зерттеу. Зерттеу аясында тұрақты даму концептісінің философиялық мәнін талдау арқылы мәдени маңыздылығын, оның метафизикалық, этикалық және экологиялық аспектілерінің өзара байланысы талқыланды. Осы бағытта әртүрлі кезеңдердегі зерттеушілердің теориялық ұстанымдары мен философиялық тұжырымдамалары басшылыққа алынды. Сонымен қатар, тұрақты даму концептісі тек жеке тұлғалардың игілігімен ғана шектелмей, адамзат өмір сүріп отырған ортаның тұрақтылығын қамтитындықтан, қазіргі кездегі экологиялық, әлеуметтік және басқару (ESG: environmental, social and governance) қағидаттарымен үндестік табатын тұтастық тәсілі (holistic) ретінде анықталды. Осы мәселелердің шешімдерін табу үшін классикалық және қазіргі заман философиясы, мәдени тұрақтылық теориясына қатысты ғылыми әдебиеттерге шолу жүргізіліп, салыстырмалы әдіс негізінде тұрақты даму тұжырымдамасының мәдени-философиялық парадигмасы айқындалып, этикалық және философиялық теориялардың тұрақты даму контексіндегі маңыздылығы анықталды. Қорыта келе, зерттеуде тұрақты даму концептісінің ESG қағидаттарының үйлесімді жұмысын қажет ететін тұтас философиялық жүйе екендігі дәлелденді. Осыған орай, мақалада қарастырылған философиялық тұжырымдар тұрақты дамудың мәдени-философиялық негізін қалыптастырып, қазіргі экологиялық және әлеуметтік дағдарыстарды жеңудің этикалық тетіктерін ұсынады.
мәдени-философиялық контекст; мәдени тұрақтылық; ESG қағидаттары; тұрақты даму; этикалық теориялар; құндылықтар; тұтастық тәсілі
Авторлық құқық (c) 2026 Жазира БАЙСАРИНА, Каракат НАГЫМЖАНОВА, Айгүл САДЫКОВА (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ЖЕТІСТІКТІҢ ЦИФРЛЫҚ КӨРІНІСІ: УНИВЕРСИТЕТ САЙТТАРЫНДАҒЫ СИМВОЛДЫҚ КАПИТАЛ ТҰЖЫРЫМДАМАСЫНЫҢ ФИЛОСОФИЯСЫ
Бұл зерттеуде авторлар Қазақстандағы университеттердің институционалдық жетістігін өздерінің ресми сайттары арқылы қалай көрсетіп және түсіндіретінін қарастырды. Он бес университеттің сайттарына жүргізілген сапалық дискурс-талдау негізінде тіл, суреттер және визуалды элементтердің жоғары білім беру жүйесінде университеттердің мәртебесі мен сапасы туралы түсінікті қалай қалыптастыратыны талданады. Нәтижелер университеттердің жетістікті әртүрлі жолмен көрсететінін, яғни халықаралық мойындалуға, мемлекеттік қолдауға, инновацияларға және қоғамға қосқан үлесіне сүйенетінін көрсетеді. Зерттеу нәтижелері кейбір университеттердің жаһандық үздіксіздік пен ғылыми инновация көрсеткіштерін пайдалану арқылы өз үстемдігін айқындайтынын, ал басқалары әлеуметтік маңыздылық пен жергілікті өзектілік туралы баяндауларға сүйене отырып институционалдық легитимділікті қалыптастыратынын көрсетті. Бұл тәсілдер университеттің орны мен мүмкіндіктеріне байланысты болғанымен, жалпы алғанда университеттер арасындағы бар теңсіздікті бейнелейді. Цифрлық кеңістікте ұсынылған жетістік бейнелері бұл айырмашылықтарды қалыпты ретінде көрсетіп, құрылымдық артықшылықтарды еңбектің және жоғары сапаның нәтижесі ретінде ұсынады. Зерттеу университет сайттарының символдық билік пен теңсіздікті қалыптастыратын маңызды кеңістік екенін және ұлттық әрі жаһандық жоғары білім беру жүйелеріндегі иерархиялардың қайта өндірілуіне елеулі үлес қосатынын көрсетеді.
символдық капитал; жоғары білім; университет сайты; дискурс-талдау; университеттік жетістік; институционалдық легитимділік; қабылданатын табыстылық; цифрлық өзін-өзі таныстыру; символдық билік
Авторлық құқық (c) 2026 Мадина АЛЕНОВА, Динара ИБРАЕВА, Айнур ДЖУМАГАЛИЕВА (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ҚАЗАҚСТАН ҚОҒАМЫНДАҒЫ ҚОЖА АХМЕТ ЯСАУИ МЕН ОНЫҢ МҰРАСЫНА ҚАТЫСТЫ ҚОҒАМДЫҚ КӨЗҚАРАС
Бұл мақалада Қожа Ахмет Ясауи тұлғасы мен оның ілімінің қазіргі Қазақстан қоғамындағы қабылдану ерекшеліктері талданады. Мақала «Qаlаm» қоры 2025 жылы қазан айында жүргізген «Қазақстан Республикасында Қожа Ахмет Ясауидің тұлғасы мен рухани мұрасының қоғамның қабылдауы» атты әлеуметтік зерттеу есебі негізіндегі республикалық социологиялық сауалнама нәтижелеріне негізделген. Зерттеу Қазақстан халқының Қожа Ахмет Ясауи және оның ілімі туралы білім деңгейін бағалауға арналған. Сауалнамаға Қазақстан Республикасының барлық өңірлерінен 18 жастан асқан 1018 респондент қатысқан. Зерттеу нәтижелері Қожа Ахмет Ясауи есімінің қоғамда кеңінен танымал екенін, алайда оның ілімінің мазмұндық тұрғыдан жеткілікті деңгейде меңгерілмегенін көрсетеді. Респонденттердің басым бөлігі Ясауиді рухани-символдық тұлға ретінде қабылдайды, ал сопылық ілімнің негізгі қағидаларын нақты сипаттап бере алмайды. Ясауи іліміне қатысты білім деңгейі мен қабылдау сипаты аймақ, жас ерекшелігі және діндарлық деңгейі бойынша елеулі айырмашылықтарға ие.
Авторлық құқық (c) 2026 Лаура НУХСАТКЫЗЫ, Мурат СМАГУЛОВ, Мадина БЕКТЕНОВА (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ТАРИХИ ЖӘНЕ ЗАМАНАУИ КОНТЕКСТТЕГІ ТӘҢІРШІЛДІК
Мақалада Тәңіршілдіктің тарихына назар аударылып, бүгінгі күнге дейін Тәңір ұғымы мен Тәңіршілдік феноменіне берілген анықтамаларға және ғылыми пайымдауларға шолу жасалады. Тәңіршілдік феномені қазіргі қоғамда қайта жанданып келе жатқан әлеуметтік-мәдени және философиялық-рухани құбылыс ретінде қарастырылады. Тәңіршілдік сенімі түркі халықтарының ежелгі рухани дүниетанымының негізі болған, олардың күнделікті өмір салты мен рухани мәдениетіне өз ықпалын тигізген. Соңғы жылдары бұл тақырыпқа деген қызығушылық артып, зерттеушілер оны тарихи, философиялық және мәдени тұрғыдан қайта зерттей бастады. Қазіргі таңда көптеген ғылыми еңбектер мен зерттеулерде Тәңіршілдіктің қоғамдағы орны, оның ұлттық сана мен рухани мұраға ықпалы жан-жақты талдануда. Бұл зерттеу негізінен Қазақстан контексіне бағытталып, тәңіршілдіктің қазіргі қоғамдағы көріністері, яғни неотәңіршілдік феноменіне тоқталып, оның қайта жандануы және ұлттық құндылықтарды қалыптастырудағы тарихи рөлі қарастырылады. Бүгінгі дамыған цифрлық қоғамда тәңіршіл топтардың әлеуметтік желілер көмегімен жүргізетін әрекеттеріне мысалдар келтіріледі. Сонымен қатар, мақалада түркі халықтарының көне ескерткіштері мен Қытай жылнамаларының негізінде Тәңіршілдік пен Қытай өркениетіндегі Аспан культі арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтары салыстырмалы түрде қарастырылады.
Тәңіршілдік; Тәңір; неотәңіршілдік; түркі мәдениеті; сенім; Аспан культі; Көк аспан
Авторлық құқық (c) 2026 Айымжан РЫСКИЕВА, Салиха ЛАТИПОВА (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0