РЕЛИГИОЗНОЕ ВОСПИТАНИЕ КАК ФАКТОР ФОРМИРОВАНИЯ РЕЛИГИОЗНЫХ ОСНОВ И МОРАЛЬНЫХ ЦЕННОСТЕЙ У ПОДРОСТКОВ

Арайлым  ДЖАНАБАЕВА; Маржан  ЖОЛМАГАНБЕТОВА

doi:10.32523/3080-1281-2026-156-3-139-151

Авторлар

Арайлым ДЖАНАБАЕВА Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті Автор https://orcid.org/0009-0001-3276-5513
Маржан ЖОЛМАҒАНБЕТОВА Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті Автор https://orcid.org/0000-0002-7057-3969

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-1281-2026-156-3-139-151

Кілт сөздер:

діни тәрбие; жасөспірімдік кезең; моральдық құндылықтар; діни бірегейлік; адамгершілік өзін-өзі реттеу; автономия; исламдық педагогика; Қазақстан

Аңдатпа

Мақалада діни тәрбие жасөспірімдердің діни түсініктерін, моральдық құндылықтарын және адамгершілік өзін-өзі реттеуін қалыптастырумен байланысты фактор ретінде қарастырылады. Зерттеудің мақсаты — діни-адамгершілік тәрбиенің сыртқы бақылауға айналмай, құндылықтық бірегейлікті, жауапты автономияны және саналы моральдық таңдауды қолдайтын жағдайларын нақтылау. Жасөспірімнің діндарлығы өзіндік сананың дамуы, маңызды ересектермен қарым-қатынас, құрдастар ықпалы және цифрлық ортамен бірге өзгеретіні көрсетіледі. Зерттеудің ғылыми үлесі төрт өзара байланысты тетіктен тұратын интегративті модельді негіздеумен айқындалады: норманың мағынасын түсіну, құндылықты эмоциялық-сенімдік тұрғыдан қабылдау, мінез-құлықтық өзін-өзі реттеу және жауапты автономия. Қазақстан жағдайында діни бірегейлік зайырлы құқықтық тәртіп аясында дамитындықтан, діни-адамгершілік уәж бен заңдық норманы нақты ажырату қажеттілігі атап көрсетіледі. Тұрақты тәрбиелік ықпал дәлелді түсіндіру, құрметке негізделген өзара әрекет, ересектердің дәйекті өнегесі және дербес моральдық таңдау тәжірибесі ұштасқанда қалыптасады. Дене жетілуі мен жыныстық даму мәселелерін қадір-қасиет, жеке шекара және жауапкершілік ұғымдары арқылы талқылау ұсынылады; ерте некені нормативтік қолдауға жол берілмейді. Қорытындысында діни тәрбиенің нәтижелілігі құндылықтарды ішкі қабылдау сапасына және жасөспірімнің еркіндікті жауапкершілікпен байланыстыра алу қабілетіне тәуелді екені тұжырымдалады.

Downloads

Download data is not yet available.

Әдебиеттер тізімі

Akmadi, M., Kenzhakimova, G., & Umbet, R. (2024). Assessment of the relationship between religion, spirituality and well-being among young people of Kazakhstan. The Journal of Psychology & Sociology, 91(4), 64–75.

Grotevant, H. D. (1995). Kişilik gelişimi. In J. F. Adams (Ed.), Ergenliği anlamak. İmge Kitabevi.

Gündüz, T. (2010). Ergenlik Dönemi Din Eğitimi. In Etkili Din Öğretimi (Geliştirilmiş 3. Baskı, pp. 73–101). Türkiye İlahiyat Tedrisatına Yardım Eden Dernekler Federasyonu.

Hardy, S. A., & Taylor, E. M. (2024). The past, present, and future of research on religious and spiritual development in adolescence, young adulthood, and beyond. Archive for the Psychology of Religion, 46(2), 109–120.

Hökelekli, H. (2001). Din psikolojisi. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

Hökelekli, H. (2002). Gençlik, din ve değerler psikolojisi. Ankara Okulu Yayınları.

Jones, S. H., & Francis, L. J. (1996). Religiosity and self-esteem during childhood and adolescence. In L. J. Francis, W. K. Kay, & W. S. Campbell (Eds.), Research in religious education. Smith & Helwys Publishing.

Karipbayev, B. I. (2020). Philosophical and methodological aspects of religious studies in the context of the formation of the ideological culture of Kazakhstan youth. Bulletin of the Karaganda University. History. Philosophy Series, 100(4), 108–118.

Kerasha, K., Balkaya-Ince, M., & Schnitker, S. A. (2024). Many facets of religiosity and regulatory virtues: Exploring the links between multiple dimensions of religiosity with self-control and patience among Muslim-American adolescents. Social Sciences & Humanities Open, 10, 101117.

Kılavuz, A. (2002). Ergenlerde özdeşleşme ve din eğitimi [Идентификация у подростков и религиозное воспитание]. In H. Hökelekli (Ed.), Gençlik, din ve değerler psikolojisi. Ankara Okulu Yayınları.

King, P. E., Hardy, S. A., & Noe, S. (2021). Developmental perspectives on adolescent religious and spiritual development. Adolescent Research Review, 6(3), 253–264.

King, P. E., Mangan, S., & Riveros, R. (2023). Religion, spirituality, and youth thriving: Investigating the roles of the developing mind and meaning-making. In E. B. Davis, E. L. Worthington Jr., & S. A. Schnitker (Eds.), Handbook of positive psychology, religion, and spirituality (pp. 263–277). Springer.

Kosarkova, A. (2024). Religious doubts and emotions toward God in adolescents: Relation to self-esteem and meaning in life. Religions, 15(11), 1390.

Kulaksızoğlu, A. (1998). Ergenlik psikolojisi. Remzi Kitabevi.

Maulsharif, M., Rakhimbekova, B., & Seisebayeva, R. (2022). Religiosity and civic activism of youth in Kazakhstan: Potential link and possible contradictions. The Journal of Psychology & Sociology, 82(3), 71–82.

Schnitker, S. A., Medenwaldt, J. M., & Williams, E. G. (2021). Religiosity in adolescence. Current Opinion in Psychology, 40, 155–159.

Sharipova, D. (2020). Perceptions of national identity in Kazakhstan: Pride, language, and religion. The Muslim World, 110(1), 89–106.

Spiegler, O., Jonsson, J. O., & Bracegirdle, C. (2025). Religious development from adolescence to early adulthood among Muslim and Christian youth in Germany: A person-oriented approach. Child Development, 96(1), 141–160.

Ukenov, A. (2026). Secularity and the foundations of religious studies in Kazakhstan: A critical analysis of state-sponsored pedagogy and securitized secularism. Cogent Arts & Humanities, 13(1), 2694223.

Zhanabayeva, A., Adilbaeva, Sh., & Mukan, A. (2025). Social factors influencing religiosity of adolescents: Role of family, peers and environment. Eurasian Journal of Religious Studies, 44(4), 94–104.

Республика Казахстан. (2011). Кодекс Республики Казахстан «О браке (супружестве) и семье» от 26 декабря 2011 года № 518-IV (ст. 10).

Научно-исследовательский центр «Молодёжь». (2023). Молодёжь Казахстана – 2023: национальный доклад.

Организация Объединённых Наций. (1989). Конвенция о правах ребёнка.

Организация Объединённых Наций. (1962). Конвенция о согласии на вступление в брак, брачном возрасте и регистрации браков.