ДІНИ СТРЕСС ЖӘНЕ РАДИКАЛДАНУ ТРАЕКТОРИЯЛАРЫ АРАСЫНДАҒЫ ӨЗАРА БАЙЛАНЫС: СИПАТТАМАЛЫ ТАЛДАУ

Рахымжан  РАШИМБЕТОВ; Гилимбек  МАЖИЕВ

doi:10.32523/3080-1281-2026-156-3-73-81

Авторлар

Рахымжан РАШИМБЕТОВ Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Автор https://orcid.org/0000-0003-2257-7444
Гилимбек МАЖИЕВ Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті Автор https://orcid.org/0009-0005-7720-8381

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-1281-2026-156-3-73-81

Кілт сөздер:

Діни стресс; когнитивті радикализация; цифрлық діни стресс; негативті копинг

Аңдатпа

Аталмыш мақалада авторлар К.И. Паргаменттің негативті діни копинг тұжырымдамасы негізінде діни стресс пен радикалдану траекториялары арасындағы байланысты теориялық тұрғыда қарастырады. Зерттеу соңғы онжылдықта жарияланған негізгі әдебиеттерді сипаттамалы талдау (narrative review) әдісімен орындалды. Талдау барысында негативті діни копингтің негізгі үш механизмі ерекше назарға алынды. Олардың қатарына когнитивті фрустрация мен сыртқы ортаны кінәлау және радикалды топтардың манипуляциясы кіреді. Аталмыш үш механизм Ф. Могаддамның «Терроризмге апаратын саты» моделі және А. Круглянскийдің «Маңыздылық ізденісі» теориясымен байланыстырыла отырып қарастырылды. Авторлардың алдыңғы жұмыстарында қамтылмаған, қазіргі кезде белең алып келе жатқан «цифрлық діни стресс» құбылысы талданды. Әлеуметтік желі алгоритмдерінің ерекшеліктері мен онлайн діни қауымдастықтардың радикалдану практикаларының сипаты талданды. Талдау нәтижелері негативті діни копингтен бастау алатын психологиялық күй радикалдануға дейін созылуды қамтитын модельді ұсынады. Зерттеудің нәтижелері отандық дінтанушылар мен дін психологиясы саласындағы зерттеушілерге ғылыми әдебиет ретінде ұсынылады. Сонымен қатар дерадикализация бағытындағы әдістемелік жұмыстар үшін практикалық маңызға ие. Ұсынылған модель теориялық алғышарт ретінде қарастырылады. Осы себепті эмпирикалық зерттеу мен негіздеу қажетті.

Downloads

Download data is not yet available.

Әдебиеттер тізімі

Ano, G. G., & Vasconcelles, E. B. (2005). Religious coping and psychological adjustment to stress: A meta‐analysis. Journal of Clinical Psychology, 61(4), 461–480.

Cheng, C., & Ying, W. (2023). A meta-analytic review of the associations between dimensions of religious coping and psychological symptoms during the first wave of the COVID-19 pandemic. Frontiers in Psychiatry, 14, 210–225.

DeRossett, T., LaVoie, D. J., & Brooks, D. (2021). Religious coping amidst a pandemic: Impact on COVID-19-related anxiety. Journal of Religion and Health, 60(5), 3161–3176.

Doosje, B., Loseman, A., & Van Den Bos, K. (2013). Determinants of radicalization of Islamic youth in the Netherlands: Personal uncertainty, perceived injustice, and perceived group threat. Journal of Social Issues, 69(3), 586–604.

Gill, P., Corner, E., Conway, M., Thornton, A., Bloom, M., & Horgan, J. (2017). Terrorist use of the Internet by the numbers: Quantifying behaviors, patterns, and processes. Criminology & Public Policy, 16(1), 99–117.

Hassan, G., Brouillette-Alarie, S., Alava, S., Frau-Meigs, D., Lavoie, L., Fetiu, A., Varela, W., Borokhovski, E., Venkatesh, V., & Rousseau, C. (2018). Exposure to extremist online content could lead to violent radicalization: A systematic review of empirical evidence. International Journal of Developmental Science, 12(1–2), 71–88.

Kruglanski, A. W., Gelfand, M. J., Bélanger, J. J., Sheveland, A., Hetiarachchi, M., & Gunaratna, R. (2014). The psychology of radicalization and deradicalization: How significance quest impacts violent extremism. Political Psychology, 35, 69–93.

Moghaddam, F. M. (2005). The staircase to terrorism: A psychological exploration. American Psychologist, 60(2), 161.

Pargament, K. I., Smith, B. W., Koenig, H. G., & Perez, L. (1998). Patterns of positive and negative religious coping with major life stressors. Journal for the Scientific Study of Religion, 710–724.

Tungatova, U., Kurmanaliyeva, A., Kulsariyeva, A., Nazarbek, K., & Assanova, S. (2023). Prevention of religious extremism in Kazakhstan. Journal of Educational and Social Research, 13.

Wolfowicz, M., Litmanovitz, Y., Weisburd, D., & Hasisi, B. (2021). Cognitive and behavioral radicalization: A systematic review of the putative risk and protective factors. Campbell Systematic Reviews, 17(3), e1174.

Шаповал, Ю. (2024). Вовлечение казахстанских женщин в террористическую организацию ИГИЛ: фактор идентичности. Eurasian Journal of Religious Studies, 38(2), 3–15.

Шаповал, Ю., & Бекмаганбетова, М. (2021). Хиджра в «Исламское государство» через призму женских нарративов: Кейс Казахстана. Государство, Религия, Церковь в России и За Рубежом, 39(3), 289–315.