СУБЪЕКТНОСТЬ ЧЕЛОВЕКА В ТРАНСФОРМАЦИОННЫХ УСЛОВИЯХ ОБЩЕСТВА ЗНАНИЯ: ОТ ПАССИВНОГО ПОТРЕБИТЕЛЯ К АКТИВНОМУ СОЗИДАТЕЛЮ

Гульбарам Кульжанова; Екатерина Прилукова

doi:10.32523/3080-1281-2025-153-4-60-76

Авторлар

Гульбарам Кулжанова ҚР ІІМ Шырақбек Қабылбаев атындағы Қостанай академиясы Автор https://orcid.org/0000-0001-6639-6683
Екатерина Прилукова Оңтүстік-Орал мемлекеттік университеті Автор https://orcid.org/0000-0002-0502-2917

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-1281-2025-153-4-60-76

Кілт сөздер:

субъектілік; білім қоғамы; цифрландыру; философиялық антропология; сәйкестік; сыни ойлау; постгуманизм

Аңдатпа

Мақалада білім қоғамы дәуіріндегі адам субъектілігінің трансформациясы философиялық тұрғыдан талданады. Зерттеудің мақсаты – цифрлық дәуірде субъект мәртебесінің өзгеру ерекшеліктерін айқындау және адамның технологиялық тұрғыдан басқарылатын ортада дербестігін сақтау мүмкіндіктерін анықтау. Зерттеудің ғылыми жаңалығы – білімді тұтынудың пассивті моделінен мағыналарды белсенді құру моделіне өтуді философиялық тұрғыдан негіздеуде. Дәстүрлі әлеуметтанулық және мәдениеттанулық түсіндірулерден айырмашылығы, авторлар субъектілікті ақыл, ар-ождан және шығармашылық бірігетін рухани-адамгершілік және когнитивтік өзін-өзі анықтау үдерісі ретінде қарастырады. Зерттеудің әдіснамалық негізін герменевтикалық талдау, пәнаралық тәсіл және отандық пен шетелдік философтардың идеяларын тұжырымдамалық қайта құру құрайды.
Білім, технология және адам еркіндігі арасындағы өзара байланыс мәселесіне ерекше назар аударылады. Философия тек түсіндіру қызметін ғана емес, сонымен қатар тұлғаның тұтастығын және сыни рефлексия қабілетін сақтауға бағытталған экзистенциалды-қорғау қызметін де атқаратыны көрсетіледі. Қазақ ойшылдарының идеялары негізінде субъектілік белсенділіктің рухани-адамгершілік табиғаты, өзін-өзі жетілдіру мен мәдени жауапкершілікпен байланысы ашылады. Мақалада цифрлық дәуірдің сын-қатерлері жағдайында философиялық антропологияны қайта пайымдау қажеттілігі дәлелденеді. Зерттеу нәтижесінде субъектілікті таңдау, күш-жігер және жеке жауапкершілік арқылы қалыптасатын динамикалық әрі құндылыққа бағытталған категория ретінде түсінгенде ғана оны сақтау мүмкін екені тұжырымдалады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяндары

Гульбарам Кулжанова, ҚР ІІМ Шырақбек Қабылбаев атындағы Қостанай академиясы

философия ғылымдарының кандидаты, доцент, ҚР ІІМ Шырақбек Қабылбаев атындағы Қостанай академиясы, Абай даңғылы, 11, 010000, Қостанай, Қазақстан
Екатерина Прилукова, Оңтүстік-Орал мемлекеттік университеті

философия ғылымдарының докторы (PhD), доцент, Оңтүстік-Орал мемлекеттік университеті, Ленин даңғылы, 76, 454080, Челябі, Ресей,

Әдебиеттер тізімі

Адорно Т., Хоркхаймер М. (1997). Диалектика Просвещения. Философские фрагменты / пер. с нем. М. Б. Гнедовского и Ю. Н. Давыдова. Москва: Республика, 312 с.

Аристотель. (2006). Метафизика / пер. С. А. Жебелёва. Санкт-Петербург: Издательство Русской христианской гуманитарной академии.

Бехманн Г. (2010). Общество знания — краткий обзор теоретических поисков // Вопросы философии. № 2, 113–126.

Бодрийяр Ж. (2000). Симулякры и симуляция. Москва: Добросвет.

Burke P. (2000). A Social History of Knowledge. Vol. 1: From Gutenberg to Diderot. Cambridge: Polity Press, 288 p.

Габитов Т. Х., Кожан А. А., Шадинова Г. А. (2025). Формирование культурной идентичности: роль молодежи в сохранении казахских традиций в условиях глобализации // Адам әлемі, № 2 (103), 10–18.

Гегель Г. В. Ф. (2000). Феноменология духа / пер. с нем. Г. Шпета. Москва: Наука.

Герасимова И. А. (2021). Цифровые технологии: реалии и кентавры воображения // Вопросы философии, № 10, 65–76.

Декарт Р. (2001). Размышления о первой философии. Москва: Академический проект.

Делокаров К. Х. (2010). Является ли «общество, основанное на знаниях», новым типом общества? // Концепция «общества знания» в современной социальной теории: Сб. науч. тр. / РАН. ИНИОН. Центр соц. науч.-информ. исслед. Москва, 11–29.

Емелин В. А. (2020). Цифровая среда и когнитивное отчуждение личности // Философские науки, № 5, 40–52.

Зубофф Ш. (2019). Эпоха капитализма наблюдения: борьба за человеческое будущее на новой границе власти. Нью-Йорк: Public Affairs, 691 с.

Кант И. (1994). Ответ на вопрос: что такое Просвещение? // Сочинения в 8 т., Т. 6. Москва: Чоро, 8–15.

Кастельс М. (1996–1998). The Information Age: Economy, Society and Culture. Vol. 1–3. Оксфорд: Blackwell.

Карпов А. О. (2015). Основные теоретические понятия общества знаний // Вестник Российской академии наук, 85 (9), 812–820.

К обществам знания. Всемирный доклад ЮНЕСКО. (2005). Париж: Издательство ЮНЕСКО, 234 с.

Luhmann N. (1997). Die Gesellschaft der Gesellschaft. Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1162 S.

Маркузе Г. (2003). Одномерный человек. Исследование идеологии развитого индустриального общества. Москва: АСТ.

Machlup F. (1962). The Production and Distribution of Knowledge in the United States. Принстон: Princeton University Press.

Платон. (1993). Теэтет // Сочинения в 4 т., Т. 2. Москва: Мысль.

Прилукова Е. Г., Квятковский Г. Ю., Полякова Ю. В., Бобров Д. В., Лаптев Д. А. (2022). Постчеловек — симулякр подмены человека // Вестник Челябинского государственного университета, № 2 (460), 82–88.

Ракитов А. И. (2005). Регулятивный мир: знание и общество, основанное на знаниях // Вопросы философии, № 5, 82–94.

Сагатовский В. Н. (1997). Философия развивающейся гармонии (философские основы мировоззрения): в 3 ч. Ч. 1. Введение: философия и жизнь. Санкт-Петербург: Изд-во СПбГУ, 287 с.

Сартаева Р. С. (2024). К вопросу цифровой трансформации мирового и казахстанского социума: «глобальное» и «национальное», этико-правовые аспекты // Әл-Фараби, № 1 (85), 40–57.

Сардар З. (2012). Постнормальные времена: сложность, неопределённость и философия будущего. Москва: ИД «Институт общественного проектирования», 312 с.

Stiegler B. (1998). Technics and Time, 1: The Fault of Epimetheus. Stanford: Stanford University Press, 280 p.

Труфанова Е. Н., Хан Ш. Дж. (2022). Трансформации культурной идентичности в цифровую эпоху // Вопросы философии, № 12, 84–94.

Фуко М. (1994). Слова и вещи. Археология гуманитарных наук. Санкт-Петербург: A-cad.

Хабермас Ю. (2014). Знание в современных социальных процессах: прагматический и экзистенциальный аспект // Современные проблемы науки и образования, № 3, 1–9.

Yuan W. (2023). Reflections on Human Subjectivity in the Information Society from the Body Philosophy. Beijing: Social Sciences Press.