САНАНЫҢ ТРАНСФОРМАЦИЯСЫ ЖӘНЕ ЦИФРЛАНДЫРУ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҚОҒАМДЫҚ ҰСТАНЫМДАРДЫҢ ӨЗГЕРУІ

Асия Аккулиева; Гүлжихан Нұрышева

doi:10.32523/3080-1281-2025-153-4-22-43

Авторлар

Асия Аккулиева әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Автор https://orcid.org/0000-0001-6050-7389
Гүлжихан Нұрышева әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Автор https://orcid.org/0000-0001-6640-8111

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-1281-2025-153-4-22-43

Кілт сөздер:

сананың трансформациясы; цифрландыру; қоғамдық ұстанымдар; цифрлық мәдениет; философия; әлеуметтік өзгеріс; этика; кеңейтілген сана; жасанды интеллект; Қазақстан

Аңдатпа

Цифрлық дәуірдегі жедел технологиялық өзгерістер адам санасы мен қоғамындағы құндылықтарға айтарлықтай ықпал етуде. Бұл мақалада сананың трансформациясы және цифрландыру жағдайындағы қоғамдық ұстанымдардың өзгеруі философиялық-әлеуметтік тұрғыдан талданады. Зерттеудің өзектілігі: қазіргі ақпараттық қоғамда адам сана-сезімінің құрылымы, дүниетанымы мен этикалық ұстанымдары бұрын-соңды болмаған сын-қатерлер мен мүмкіндіктерге кезігіп отыр және оларды шешудің жолдарын іздестіру қажет. Мақаланың мақсаты – сана феноменінің цифрлық кеңістікте қалай өзгеретінін және оның қоғамдық қарым-қатынас, мораль, құндылықтар жүйесіне әсерін жан-жақты зерделеу. Зерттеу барысында классикалық және заманауи философтардың (Райл, Витгенштейн, Чалмерс, Черчленд, Гроф, Деннетт, Сёрл және т.б.) тұжырымдары талданып, олар қазіргі цифрлық мәдениет контексінде салыстырылды. Негізгі әдістер – философиялық концептуалдық талдау, әдеби шолу және әлеуметтік құбылыстарды теориялық салыстыру. Зерттеу нәтижесінде сананың кеңейтілген сипатқа ие болып, адамның когнитивтік үдерістерінің бір бөлігін сыртқы құрылғылар атқарып отырғаны анықталды; интернет дәуірінде моральдық жауапкершілік пен еркіндік түсініктері де жаңаша мәнге ие болды.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяндары

Асия Аккулиева, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

докторант, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, 050040, Қазақстан
Гүлжихан Нұрышева, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

Философия ғылымдарының докторы, профессор, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, 050040, Қазақстан

Әдебиеттер тізімі

Райл Г. (1949). Сана мен тән дуализмін сынап, сананы “машинадағы елес” еместігін талдаған еңбек. – Лондон: Хатчинсон.

Витгенштейн Л. (1953). Тілдік ойындар мен мағына мәселесін талдап, сананы түсінудегі әлеуметтік контекст рөліне мән берген еңбек. – Оксфорд: Блэкуэлл.

Чалмерс Д. (2022). Виртуалды әлемдер онтологиясы мен сананың цифрлық болмысын зерттеген жаңашыл еңбек. – Нью–Йорк: У. У. Нортон и Ко.

Кларк Э., Чалмерс Д. (1998). Адамның когнитивтік процесінің сыртқы құралдар арқылы кеңейетінін дәлелдеген классикалық мақала. “The Extended Mind.” Analysis 58, no.1: 7–19.

Деннетт Д. (2017). Сананың эволюциясын талдап, еркіндік пен сананы ғылыми тұрғыда түсіндіруге тырысқан еңбек. – Нью–Йорк: У. У. Нортон и Ко.

Хомский Н. (1988). Бұқаралық ақпарат арқылы қоғам пікірін қалыптастыру моделін сипаттаған еңбек. – Нью–Йорк: Пантеон.

Гроф С. (1992). Өзгерген күйдегі сана тәжірибелерін және сананың рухани кеңеюінің қоғам үшін маңызын талдаған еңбек. – Нью–Йорк: Харпер Коллинз.

Сёрл Дж. (1980). «Қытай бөлмесі» тәжірибесі арқылы жасанды интеллектің түсінігі жоқтығын дәлелдеген классикалық мақала. «Minds, Brains, and Programs» Behavioral and Brain Sciences 3, no.3: 417–424.

Черчленд П. (2019). Адамның ар-ождан, моральдық түйсіктерінің мидағы негіздері мен эволюциясын зерттеген еңбек. – Нью–Йорк: У. У. Нортон и Ко.

Қазақстандағы әлеуметтік желілерде жалған хабар тарату оқиғалары мен оған қатысты билік шаралары сипатталған мақала. (2024). Eurasianet. “Kazakhstan: Misinformation and Punishment”.

https://www.gov.kz/memleket/entities/mdai/press/news/details/847800 (Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі)

Хомскийдің медиа теориясының қазіргі цифрлық кеңістікте өзектілігін талдаған есеп. (2023). EAVI (European Association for Viewers Interests). - Brussels.

Жасанды “адамсымықтар” туралы, цифрлық аватарлардың қауіптілігі жөніндегі мақаласы. (2023). “The Problem With Counterfeit People.”.

Витгенштейн идеяларын цифрлық коммуникация жағдайында талдаған блог мақаласы. (2018). APA Blog (American Philosophical Association). “Wittgenstein in the Digital Age of Communication.”.

П. Черчлендпен сұхбат, моральдың ми негіздері және жасанды интеллект жайлы көзқарастары талқыланған мақала. (2019). Vox. Sigal Samuel. “How Your Brain Invents Morality – Interview with Patricia Churchland.”.