SHAMANISTIC SURVIVALS IN ANATOLIA: AN ANALYSIS OF CULTURAL CONTINUITY

Medine Arslan; Yılmaz Arı

doi:10.32523/3080-1281-2025-153-4-136-152

Авторлар

Медине Арслан Ескишехир Османғазы университеті Автор https://orcid.org/0009-0006-5595-5826
Йылмаз Ари Ескишехир Османғазы университеті Автор https://orcid.org/0000-0003-4529-7162

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-1281-2025-153-4-136-152

Кілт сөздер:

Дін социологиясы; шаманизм; түрік мәдениеті; қам; мәдени сабақтастық; Анадолы; рәсімдер мен нанымдар

Аңдатпа

Бұл зерттеу Анадолы аумағында өмір сүретін түрік қоғамындағы шаманистік нанымдар мен тәжірибелердің мәдени сабақтастығын зерттеуді мақсат етеді. Зерттеудің негізгі мақсаты – тарих бойы түрлі діндер мен мәдениеттермен өзара әрекеттескен түріктер ежелгі шаманистік дәстүрлерінің элементтерін бүгінгі күнге дейін қалай сақтап, жеткізгенін анықтау. Зерттеуде сапалық әдіс қолданылып, сипаттамалық шолу үлгісі зерттеу дизайны ретінде таңдалды. Негізгі дерек жинау құралы – әдебиеттерге шолу болды. Зерттеудің орталық сұрағы мынадай: Бүгінгі Анадолыдағы қандай шаманистік тәжірибелер мен нанымдар сақталған және олардың түрік мәдениетіндегі рөлі қандай?

Зерттеу белгілі бір шектеулерге ие, соның ішінде дереккөздердің шектеулілігі мен аймақтық тәжірибе айырмашылықтары бар. Оның өзектілігі – қазіргі түрік мәдениетінде сақталған шаманистік элементтердің нақты мысалдарын көрсетуінде. Негізгі нәтижелерге көз тию моншағы, қызыл лента қолдану, қорғасын құю рәсімдері, ағаштарға шүберек байлау, мәуліт пен иләхи оқу, балаларға табиғатқа қатысты есімдер беру сияқты тәжірибелердің жалғасуы жатады. Бұл нәтижелер шаманизмнің тек тарихи сенім жүйесі емес, түрік мәдени жадында және күнделікті өмірінде әлі де ықпалды екендігін көрсетеді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяндары

Медине Арслан, Ескишехир Османғазы университеті

Факультет түлегі, Ескишехир Османғазы университеті, Теология факультеті, Дін социологиясы кафедрасы, Ескишехир, Түркия
Йылмаз Ари, Ескишехир Османғазы университеті

қауымд. проф. (доцент) Ескишехир Османғазы университеті, Теология факультеті, Дін социологиясы кафедрасы, Ескишехир, Түркия

Әдебиеттер тізімі

Akdoğanoğlu, E., & Yayan, G. (2021). Sanat ve iletişim bağlamında Aydın Ayan’ın sanat görüşü ve eserlerinin çözümlemeleri. Kesit Akademi Dergisi, 7(28), 465-490.

Alagül, N. (2014). Türk kültüründe Şamanist iletiler. Marmara İletişim Dergisi, 12(12), 5–10. https://dergipark.org.tr/tr/pub/maruid/issue/445/3491

Albayrak, Y., & Çetin, O. (2025). Şamanizm ve şaman törensel objeleri. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, (66), 74–96.

Arslanoğlu, İ. (2000). Kültür ve medeniyet kavramları. Türk Kültürü ve Hacı Bektaşı Veli Araştırma Dergisi, 15, 243–255. http://isamveri.org/pdfdrg/D01093/2000_15/2000_15_ARSLANOGLUI.pdf

Arslan Ural Karabağlı. (2021, Mayıs 5). Hepimiz biraz Şamanız dedirten 17 adet ve gelenek. Onedio. https://onedio.com/haber/hepimiz-biraz-samaniz-dedirten-17-adet-ve-gelenek-440443

Arı, Y. (2021). Din ve otorite kavramları bağlamında Sünnilikte dini otorite. İlahiyat Alanında Araştırma ve Değerlendirmeler, 163-188.

Arı, Y. (2024). Social Change and Religion. (trans. Faris Hocaoğlu). Uluslararası Dorlion Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi (DASAD) , 2(1)76-95. https://doi.org/10.5281/zenodo.11491788

Aslan, E. (2009). Şamanizm ve şamandan âşığa intikal eden trans olgusu. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 2(3-4), 17-37.

Avcıoğlu, G. Ş. (2020). Türk sosyolojisinde kültür ve medeniyet anlayışları. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 48, 313–326. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sutad/issue/59537/856667

Ayten, A., & Köse, A. (2009). Batıl inanç ve davranışlar üzerine psikodiyolojik bir analiz. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 9(2), 45–70. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/52344

Aslan, C., & Yücel, A. A. (2025). Şamanizm’den günümüze kalanlar. Current Perspectives in Social Sciences, 29(1), 29–36.

Balcı, N. (2012). Türk halı sanatında mitolojik kaynaklı bazı motifler. Arış Dergisi, (8), 38-51.

Bayat, F. (2006). Ana hatlarıyla Türk şamanlığı (Vol. 307). Ötüken Neşriyat AŞ.

Bozdemir, O. (2019). Orta Asya şaman ritüelleri sembol ve objelerinin seramik formlarda yorumu.

Bozkurt, K., & Bozkurt, H. (2012). Sayıların gizemli dünyası: Kültür ve edebiyatta sayı sembolizmi. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, 1(1), 717–728.

Coşkun, A. (2022). Din antropolojisi. Önsöz Yayıncılık.

Çam, E., & Bayat, F. (2025). Orta Asya Şamanlarına özgü tedavi sistemi: Hastalığı göçürme. Firat University Journal of Social Sciences, 35(1), 25-34.

Çamurcuoğlu Tosun, Melisa. (2024). Eski Türklerde Şamanizm ve günümüze yansımaları. Ahbar, 1(Mayıs), 19-29.

Çapcıoğlu, İ., & Alpay, A. H. (2022). Geçmişten geleceğe din ve Türklerin din anlayışı. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (101), 457-478.

Dündar, A. İ. (2022). İslam öncesi dönemde Türklerde ve Araplarda kişilere ad koymada etkili olan benzer faktörler. Din ve Bilim-Muş Alparslan Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi, 5(2), 244-259.

Elmas Can. (2015). Anadolu’da seramik sanatında Şamanizmin etkisi (Yüksek lisans tezi). Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. https://www.academia.edu/95182068/Anadolu_seramik_sanat%C4%B1nda_%C5%9Famanizmin_etkisi?f_ri=713747

Ender, K. N., & Demirel, Ş. (2025). Orta Asya Şamanizm’inde evrenin tezahürü. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (67), 231-243.

Eroğlu, T., & Kılıç, H. (2010). Türk inançları ve inanışlar. Journal of Social Policy Conferences, 49, 750–770. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iusskd/issue/897/10045

Gedik, A. (2024). İbn Haldûn’un umran teorisi ve tarih bilinci. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, (18), 263-280.

Gökalp, Z. (2020). Hars ve medeniyet. Bilgeoğuz Yayınları.

Gökdere, İ. Z. (2024). Geleneksel türk dininin tasavvuftaki izleri. DTA Yayıncılık Bilişim Limited Şirketi.

Gömeç, S. (1998). Şamanizm ve eski Türk dini. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 4(4), 38-52.

Güleç, S., & Yalçın, A. (2025). Kültürel mirasın aktarılmasında yerel kültürel unsurların rolü. İzmir Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 44-58.

Günay, Ü. (2021). Din sosyolojisi. İnsan Yayınları.

Güner, Y. O., & Oyman, N. R. (2017). Şaman giysi unsurları üzerinde kullanılan semboller. Turkish Studies, 12(13), 357–372.

Güngör, H. (2002). Eski Türklerde din ve düşünce. Türkler Ansiklopedisi, 3, 261–282.

Güngör, H. (2023). Şamanizm. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 30 Mayıs 2023. https://islamansiklopedisi.org.tr/samanizm

Güzel, E. (2024). Orta Dünyanın kadın şamanları. Arkeoloji ve Sanat, 177, 19–28.

İnan, A. (1986). Tarihte ve bugün Şamanizm (3. basım). Türk Tarih Kurumu Yayınları.

İzgi, C. M. (2012). Şamanizm ve şamanlara genel bakış. Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi, 2(1), 31–38. https://dergipark.org.tr/tr/pub/mutftd/issue/43159/523455

Kalafat, Y., & Güven, İ. M. N. (2011). Altay Türk halk inançlarından Anadolu’ya dair bazı tespitler. Arış Dergisi, (6), 60–75.

Kalafat, Y. (2004). Anadolu’da ulu kadın kişiler ve halk inançları. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, (32), 37-54.

Kalaycı, E. (2021). Eski Türklerde toplumsal ve siyasal açıdan Şaman’ın rolü. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 23(3), 1038-1053.

Karaca, F., & Aytemiz, F. (2024). Dinî tecrübe üzerine. Current Perspectives in Social Sciences, 28(2), 281-292.

Karaçoban, E. (2021). Anadolu’da Dinî İnanç ve Yaşayışta Görülen Bazı Eski Tesirler Üzerine Değerlendirme. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (50), 429-467.

Karataş, İ. E. (2013). Max Müller’e göre dinin ortaya çıkış sürecinde sınırsız (kutsal) fikri. Düzce Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(2), 54-86.

Kiliç, E. (2011). Hayat ağacı sembolizmi ve tekstil baskıcılığındaki uygulamaları üzerine bir araştırma (Master's thesis, Dokuz Eylül University (Türkiye).

Küçük, A., vd. (2020). Dinler tarihi. Berikan Yayınevi.

Küçük, M. A. (2020). Orta Asya’dan Anadolu’ya Türk geleneğinde don değiştirme. Bilig, (94), 97-122.

Mandaloğlu, M. (2011). Türk kültür çevresinde Şamanizm ve şamanlık meselesi. Türkiye Sosyal Araştırma Dergisi, 15(3), 111–122.

Mehmedoğlu, A.U. & Aygün, A. (2006). James W. Fowler ve inanç gelişim teorisi. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), 6(1), 118-140.

Metin, İ. (2020). Türklerde Hz. Peygamber Sevgisine Bir Örnek Olarak Süleyman Çelebi’nin Vesîletü’n-Necât Adlı Eseri. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 7(3), 1644-1672.

Metin, İ., (2022). Peygamber sevgisinin bir yansıması olarak Türk toplumunda mevlit geleneği. Süleyman Çelebi Anısına Türk Kültüründe Mevlit Geleneği Uluslararası Sempozyumu, Sivas, Türkiye.

Mirzaoğlu, M. A. (2023). Din sosyolojisi perspektifinden Emile Durkheim: Dinin kaynağı ve toplumsal anlamı. Uluslararası Dorlion Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi (DASAD), 1(1), 68-92.

Saçıkaralı, T. (2018). Sosyal medyanın kültür ve iletişimdeki etkisi: Gençler üzerine bir inceleme.

Şen, Serkan. (2019). Şaman sözcüğü eski Türkçede niçin görülmez, çağdaş Türkçede nasıl ortaya çıkmıştır?. Türklük Bilimi Araştırmaları, (46), 163-75.

Tanrısever, C. (2025). Türk kültüründe eski Türk inanışlarının etkisi. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 14(2), 693-706.

Oğuz, E. S. (2011). Toplum bilimlerinde kültür kavramı. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 28(2).

Öğretici, B. (2019). Türkiye’deki İslami kültürde şaman (izm) izleri. Türk Dünyası Araştırmaları, 121(238), 21-28.

Ölmez, F. N., & Gökmen, Ş. (2005). Isparta İl Merkezi’nde bulunan türbeler. Bilig – Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, 35, 83–104.

Özkartal, M. (2012). Türk Destanlarında geçen halı anlatımları, halılardaki hayvan motifleri ve renklerinin dili. Arış Dergisi, (8), 92-101.

Özparlar, E. G. (2017). Eski Türk Kam kostümlerinde mistik imgeler.

Rayman, H. (2016). Eski Türklerde üç din Şamanizm, Budizm, Maniheizm. Karınca Kitap.

Sarıtaş, S. (2019). Halkbiliminde maddi kültüre teorik ve metodolojik yaklaşımlar. Millî Folklor, 16(122), 29-40.

Soygüder Baturlar, Ş., & Yaylagül, L. (2019). Kültürel süreklilik bağlamında Türk halk kültüründe mavi/turkuaz mavisi ve nazar boncuğu. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 31, 665–688. https://dergipark.org.tr/tr/pub/akil/issue/47030/534579

Tosun, M. Ç. (2024). Eski Türklerde Şamanizm ve günümüze yansımaları. Ahbar, (1), 19-29.

Işıkdoğan, D. (2022). Din ve eğitim bağlamında bir değer olarak insanda güven duygusu. Dicle İlahiyat Dergisi, 24(1), 14-32.

Uçan, H. (2007). Dilbilimsel kuramlar ve ideoloji. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 7(2), 199-226.

Ünal, S. (2022). Türk kültüründe yönler ve sağ-sol algısı (Master's thesis, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Türkiye).

Yavuzer, H. (2023). Toplumsal huzurun sağlanmasında din ve din görevlileri. DergiPark Akademik, (43), 535–563. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2975905

Yazar Çağlar, & Hadibeh. (2019, Eylül 25). İslam zannettiğimiz 12 Şamanist davranış. https://hadibeh.com/islam-zannettiginiz-12-samanist-davranis/

Yenen, İ. (2015). Emile Durkheim sosyolojisinde din fenomeni. Toplum Bilimleri Dergisi, 9(17), 441-461.

Yeniasır, M., Gökbulut, B., & Öger, A. (2020). Kazak, Türkmen ve Kıbrıs Türklerinin halk inançları ile gelenekleri üzerine karşılaştırmalı bir inceleme. Folklor/Edebiyat, 26(102), 297-316.

Yıldırım, N. (2004). Anadolu masallarında Şamanizm izleri (Yüksek lisans tezi). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. https://openaccess.firat.edu.tr/xmlui/handle/11508/15998

Yuguşeva, N. (2001). Altaylarda Türkler ve inançları. Türk Dünyası ve Edebiyat Dergisi, 11, 140–151. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tdded/issue/12711/154714

Yüksek, R. N. (2024). Şamanizm: Ruhun keşif yolculuğu. Uluslararası Sosyal Bilimlerde Yeni Ufuklar Dergisi, (2024), 99–105.