ХIХ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ АҒАРТУШЫЛАРЫНЫҢ ДІНИ КӨЗҚАРАСАРЫ МЕН ИДЕЯЛАРЫ

Қайрат  ЗАТОВ; Шамшат  ӘДІЛБАЕВА; Анар  ЖАКСЫБАЕВА; Алау  ӘДІЛБАЕВ

doi:10.32523/3080-1281-2026-155-2-166-177

Авторлар

Қайрат ЗАТОВ Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті Автор https://orcid.org/0000-0003-3705-7097
Шамшат ӘДІЛБАЕВА Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті Автор https://orcid.org/0000-0001-8073-4044
Анар ЖАКСЫБАЕВА Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті Автор https://orcid.org/0000-0003-3705-7097
Алау ӘДІЛБАЕВ Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті Автор https://orcid.org/0000-0001-8073-4044

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-1281-2026-155-2-166-177

Кілт сөздер:

Ш. Уәлиханов; Ы. Алтынсарин; дін; наным-сенім; шамандық; Тәңір; қазақ мұсылманшылдығы; діни дәстүр; діни білім; жерлеу рәсімдері; ысқат; рухани құндылықтар

Аңдатпа

Мақалада Ш.Уәлиханов пен Ы.Алтынсарин еңбектеріндегі қазақ халқының діни наным-сенімі, әдет-ғұрпының зерттелу тарихы мен өзіндік ерекшелігін айқындау мәселесі кеңінен қарастырылады. Қос ойшылдың өздері өмір сүрген ХІХ ғасырдағы қазақ қоғамындағы діни наным-сенімдер мен әдет-ғұрыптарын сипаттауы сол уақыттарда кең таралған ғылыми таным методологиясы мен принциптеріне негізделгенін көрсетеді. Ш. Уәлиханов өз еңбектерінде исламға дейінгі көне түркілік наным-сенімдердің халықтың тұрмыс-салтымен сабақтастығына және ислам таралған уақыттағы синкретті сипатын атап көрсетсе, Ы. Алтынсарин исламның адамгершілік-ахлақтық қырларын аша отырып, қазақ мұсылманшылығының өзіндік ерекшеліктерін айқындайды. Екі ойшылдың еңбектерін салыстыра талдау олардың қазақ діни танымының көпқабаттылығын, діни санасының эволюциялық даму тенденциясын аша отырып, дәстүр мен дінді біртұтас рухани жүйе ретінде ғылыми танымның объектісі ретінде зерттеп зерделегенін айқындайды. Сонымен қатар, олардың еңбектерінде исламның моральдық-этикалық ұстанымдары қоғамдық жаңғырудың маңызды тетігі ретінде қарастырылады. Зерттеу нәтижелері ХІХ ғасырдағы қазақ ағартушыларының діни-танымдық тұжырымдары ұлттық сананың қалыптасуы мен қоғамның мәдени-рухани дамуына елеулі ықпал еткенін айғақтайды.

Downloads

Download data is not yet available.

Әдебиеттер тізімі

Абдыкеримов, М. О. (б.ж.). Очерки Чокана Валиханова как отражение истории Центральной Азии второй половины XIX века. CyberLeninka. https://cyberleninka.ru

Алдибеков, Ж. С. (1993). Общественно-политические и правовые взгляды И. Алтынсарина (Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата юридических наук). Алматы.

Алтынсарин, Ы. (1955). Таңдамалы шығармалар. Алматы.

Алтынсарин, Ы. (1988). Таза бұлақ. Жазушы.

Алтынсарин, Ы. (1991). Өнер-білім бар жұрттар. Жалын.

Байдаров, Е. У. (2014). Чокан Валиханов как исследователь религиозно-мировоззренческого наследия казахов. Известия Национальной академии наук Республики Казахстан. Серия общественных и гуманитарных наук, 1(293), 99–105.

Вундт, В. (1912). Народная психология (Т. 2: Миф и религия; Н. Н. Ланге, ред. и пер.). Санкт-Петербург.

Ғабитов, Т., & Барлыбаева, Г. (2007). Қазақ ағартушыларының философиясы. В Жиырма томдық (Т. 10). Аударма.

Ишембетов, И. Р. (2006). Взгляды Валиханова Ч. Ч. на право и государство (Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата юридических наук). Казань.

Муканова, Г. К. (2019). «Иманыңыз болсын жолдас»: Архивные источники о неизвестном И. Алтынсарине. Вестник КазНУ имени аль-Фараби. Серия историческая, 1(92), 139–145.

Нысанбаев, Ә. Н. (Ред.). (2006). Психология. Адамзат ақыл-ойының қазынасы: Қазақтың психологиялық ой-пікірлері (Т. 10). Таймас баспа үйі.

Потанин, Г. Н. (1968). В юрте последнего киргизского царевича (Из поездки в Кокчетавский уезд). В Ч. Ч. Валиханов. Собрание сочинений в пяти томах (Т. 4). Наука Казахской ССР.

Сегизбаев, А. О. (2001). История казахской философии: От первых архаичных представлений древних до философии развитых форм первой половины ХХ столетия. Ғылым.

Сейдімбек, А. (1991). Ғибраты мол еңбек. В Ы. Алтынсарин, Мұсылманшылдықтың тұтқасы. Шариат-ул-ислам (3–5 бб.). Қазақстан; Қаламгер.

Сейсенбиева, Э., Мәдібаева, Қ., & Юсуп, А. (2019). Ы. Алтынсариннің «Шариат-ул ислам» еңбегіндегі мұсылман ағартушылығы. Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің хабаршысы, 4(129), 89–96.

Селиверстов, С. В. (2021). Становление светской тенденции в тюркском социуме Российской империи: Европейско-русская и мусульманская образованность в интерпретации Ч. Ч. Валиханова и М.-С. Бабаджанова (конец 1850-х – начало 1860-х годов). Исторический курьер, 5(19), 103–104.

Скопа, В. А. (б.ж.). Историко-этнографическая деятельность Ибрая Алтынсарина во второй половине XIX века. CyberLeninka. https://cyberleninka.ru

Уәлиханов, Ш. Ш. (2010). Көп томдық шығармалар жинағы (Т. 1). Толағай групп.

Уәлиханов, Ш. Ш. (2016). Тәңірі. RS; Халықаралық Абай клубы.

Uyama, T. (2013). The changing religious orientation of Qazaq intellectuals in the Tsarist period: Shari‘a, secularism, and ethics. Österreichische Akademie der Wissenschaften.