ЯЗИДИЛІК ДҮНИЕТАНЫМЫ МЕН ҒИБАДАТ ЖҮЙЕСІНІҢ ТАЛДАНУЫ

Саян ШЫЛМАМБЕТОВ; Бауыржан БОТАҚАРАЕВ

doi:10.32523/3080-1281-2026-154-1-206-222

ЯЗИДИЛІК ДҮНИЕТАНЫМЫ МЕН ҒИБАДАТ ЖҮЙЕСІНІҢ ТАЛДАНУЫ

Қаралымдар: 97 / PDF жүктеулері: 21

Авторлар

Саян ШЫЛМАМБЕТОВ А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті Автор https://orcid.org/0009-0002-7147-6332
Бауыржан БОТАҚАРАЕВ «Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығы» Ясауитану ғылыми орталығы Автор https://orcid.org/0000-0002-8164-8049

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-1281-2026-154-1-206-222

Кілт сөздер:

Язидилік, синкреттік, таус періштесі (Таус-Малак), қасиетті мәтіндер, мифологиялық түсініктер

Аңдатпа

Язидилік көне Месопотамиялық және Ирандық дәстүрлердің ықпалымен қалыптасқан, синкреттік сипатқа ие діни феномен болып табылады. Бұл дүниетанымның негізгі ерекшелігі – көптеген ірі діндер мен жергілікті дәстүрлердің элементтерінің мозаикасы іспетті үйлесімде бірігуінде, нәтижесінде өзіндік философиялық және ритуалды жүйесін қалыптастырған. Язидилер қауымы өзгелерге жабық болып, әртүрлі мәдени және діни ықпалдарға ұшыраған, этникалық күрд диалектісіне жақын топ ретінде сипатталады. Бұл зерттеу язидилердің қалыптасу тарихын, наным-сенім жүйесін және ғибадат практикаларын кешенді түрде талдауға бағытталған. Зерттеу үдерісінде «Язиди» атауының этимологиясы, қауымның тарихи қалыптасуы кезеңдері, сондай-ақ Шейх Ади тұлғасының діни-рухани ықпалы ғылыми тұрғыдан қарастырылды. Сонымен бірге, язидилік наным-сенімдер мен ғибадат жүйесінің құрылымы мен дамуы, олардың символикалық әрі философиялық мазмұны, сондай-ақ өзге діни дәстүрлермен өзара ықпалдастығы жан-жақты талданды.

Мақаланың қорытынды нәтижелері язидилік діннің философиялық, символикалық, ритуалдық және әлеуметтік қырларын кешенді түрде ашып, оның діни-танымдық құрылымын жүйелі ұғынуға мүмкіндік береді. Язидилік нанымдар мен ғибадат тәжірибелерін талдау олардың қауымның рухани және әлеуметтік өміріндегі маңызын, ұжымдық бірлікті нығайтудағы қызметін, сондай-ақ әлемді тану мен ұйымдастыруға негізделген этикалық және философиялық ұстанымдарын айқындайды. Зерттеу мазмұны язидилік ағымының күрделі символикалық жүйесін, ритуалдық практикаларын және синкреттік философиялық құрылымын ғылыми тұрғыдан бағалауға мүмкіндік береді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяндары

Саян ШЫЛМАМБЕТОВ, А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті

PhD, философия кафедрасының меңгерушісі, А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті, Б. Саттарханов көшесі, 29, 161200, Түркістан, Қазақстан
Бауыржан БОТАҚАРАЕВ , «Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығы» Ясауитану ғылыми орталығы

PhD, жетекші ғылыми қызметкер, «Әзірет Сұлтан» ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығы» Ясауитану ғылыми орталығы, Әмір Темір көшесі, 53А, 161200, Түркістан, Қазақстан

Әдебиеттер тізімі

Базиленко, И. В. (2017). Езидизм. Труды кафедры богословия Санкт-Петербургской духовной академии, (1), 53–66.

Çakar, M. S. (2007). Yezidilik, tarih ve metinler: Kürtçe ve Arapça nüshalar. Ankara: Vadi Yayınları.

Guest, J. S. (1987). The Yezidis: A study in survival. New York.

Guest, J. S. (2012). Yezidilerin tarihi: Meleke Tavus ve Mıshefa Reş’in izinde. İstanbul: Avesta Yayınları.

Guidi, M. (1939). Origine dei Yazidi e storia religiosa dell’Islam e del dualismo. Roma: Tipografia della R. Accademia dei Lincei del Dott. Giovanni Bardi.

Gündüz, Ş. (2008). Sabiilik. In TDV İslam Ansiklopedisi (Vol. 35, pp. 341–344). İstanbul.

Kaplan, Y. (2013). Günümüz Yezidiliği. İstanbul: Nubihar Yayınları.

Kreyenbroek, P. G. (1995). Yezidism: Its background, observances and textual tradition. Lewiston, NY: Edwin Mellen Press.

Lescot, R. (2014). Yezidiler: Din, tarih ve toplumsal hayat; Cebel Sincar ve Suriye Yezidileri (A. Meral, Trans.). İstanbul: Avesta Yayınları.

Okçu, D. (2012). Yezidiliğin oluşmasında İslam ve Mecusiliğin etkileri. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, 1(1), 261–271.

Paşa, A. T. (2008). Arap kaynaklarına göre Yezidiler ve Yezidiliğin doğuşu. İstanbul: Ataç Yayınları.

Şahin, M. (2015). Anadolu’nun yitik halkı Yezidiler. İstanbul: Gece Kitaplığı Yayınları.

Sever, E. (2006). Yezidilik ve Yezidilerin kökeni. İstanbul: Berfin Yayınları.

Taşğın, A. (2005). Yezidiler. Ankara: Aziz Andaç Yayınları.

Taşğın, A. (2013). Yezidiyye. In TDV İslam Ansiklopedisi (Vol. 43, pp. 525–527). İstanbul.

Yalkut, S. B. (2014). Ezidiler. İstanbul: Metis Yayınları.

Джалил, Д. (1973). Курды Османской империи в первой половине XIX в. Москва: Наука.

Забияко, А. И., Красников, А. Н., & Элбакян, Е. С. (2006). Езидизм. В Религиоведение: энциклопедический словарь. Москва: Академический проект.

Полатов, Д. Р. (2005). Езиды. Религия и народ. Москва: Изд-во «Известия».

Семенов, А. А. (1927). Поклонение сатане у переднеазиатских курдов-езидов. Бюллетень Средне-Азиатского государственного университета, (16), 59–79.

Жүктеулер

Жарияланды

2026-03-30

Журналдың саны

Нөмір 154 № 1 (2026): Jete – Jоurnal of Philosophy, Religious аnd Cultural Studies

Бөлім

ДІНТАНУ

Лицензия

Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Дүние жүзінде.

Дәйексөзді қалай келтіруге болады

“ЯЗИДИЛІК ДҮНИЕТАНЫМЫ МЕН ҒИБАДАТ ЖҮЙЕСІНІҢ ТАЛДАНУЫ”. 2026. JETE – JОURNAL OF PHILOSOPHY, RELIGIOUS AND CULTURAL STUDIES 154 (1): 206-22. https://doi.org/10.32523/3080-1281-2026-154-1-206-222.