ТЕЗИС «МИФОЛОГИЯ – БОЛЕЗНЬ ЯЗЫКА»: ВЛИЯНИЕ ПОНИМАНИЯ МИФА У МАКСА МЮЛЛЕРА НА УЧЕНИЕ ОБ ОТКРОВЕНИИ И ГЕРМЕНЕВТИКУ СВЯЩЕННЫХ ТЕКСТОВ

Динара КУЖАХМЕТОВА; Нурмухамед КЕНЖЕГУЛОВ

doi:10.32523/3080-1281-2026-154-1-223-238

Авторлар

Динара КУЖАХМЕТОВА Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті Автор https://orcid.org/0000-0002-7501-1738
Нурмухамед КЕНЖЕГУЛОВ Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті Автор https://orcid.org/0000-0001-6698-6640

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-1281-2026-154-1-223-238

Кілт сөздер:

Фридрих Макс Мюллер, мифология – тілдің дерті, уахи және тіл, киелі мәтіндер герменевтикасы, салыстырмалы дінтану, миф теориясы

Аңдатпа

Мақала Ф. М. Мюллердің «мифология – тілдің дерті (mythology is a disease of language)» формуласына және оның мифтің табиғатын, уахи тілін және киелі мәтіндердің герменевтикасын түсінудегі салдарларына жүйелі талдау ұсынады. Мюллердің негізгі еңбектері («Салғастырмалы мифология», «Тіл туралы ғылым бойынша дәрістер», «Дінтану ғылымына кіріспе», Хибберт және Гиффорд дәрістері, сондай-ақ «Шығыстың қасиетті кітаптары» жобасының бағдарламалық мәтіндері) негізінде зерттеу мифогенездің филологиялық‑лингвистикалық моделін қайта құрастырады. Бұл модельде семантикалық ауысулар, персонификация және метафоралардың «қатаюы» үдерістері nomina-дан numina-ға өту тұрғысынан сипатталады. Зерттеуде «өзек-қабық» моделіне ерекше назар аударылады. Бұл модель аясында уахи Шексіздікті түйсіну (интуиция) ретінде қарастырылып, оның тарихи‑мәдени тілдік кеңістікке енуі барысында тарихи-тілдік және мифтік қабаттармен («қабықпен») көмкерілуінің заңдылығы негізделеді. Мюллердің филологиялық герменевтикасы мәтінді тек сөзбе‑сөз қабылдаудан бас тартып, оны сыни түрде қайта қарауға және мәтінді символдық тұрғыдан оқуға жол ашады. Сонымен қатар, мақалада бұл тәсілдің лингвистикалық редукционизм, мәтінге басымдық беру (текстоцентризм) және еуроцентристік универсализмге бейімділік сияқты теологиялық және методологиялық шектеулері де талданады. Қорытынды ретінде Мюллер мұрасын игерудің диалектикалық моделі ұсынылады. Бұл модель филологиялық қатаңдықты сақтай отырып, оны ритуалды, билікті, әлеуметтік жадыны және постколониялық/феминистік перспективаларды ескеретін кеңейтілген герменевтикамен ұштастыруды көздейді. Осы тұрғыдан алғанда, «тілдің дерті» тезисі мифті жоюға шақыру емес, тілдің уахи медиумы (жеткізушісі) ретіндегі ішкі қайшылығы мен шиеленісін көрсететін нұсқау ретінде талқыланады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяндары

Динара КУЖАХМЕТОВА, Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті

PhD докторант, Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті, Әл-Фараби 73, Алматы, Қазақстан
Нурмухамед КЕНЖЕГУЛОВ, Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті

PhD, Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті, Әл-Фараби 73, Алматы, Қазақстан

Әдебиеттер тізімі

Красухин, К. Г., (б.д.). МЮЛЛЕР МАКС. Большая российская энциклопедия—Электронная версия. Извлечено 2 февраль 2026 г., от https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2242045

Михайлович, А. В., Ивановна, В. О., & Викторович, Н. О. (2023). Макс Мюллер в истории языкознания: Забытая классика или трамплин в будущее? К 200-летию со дня рождения. Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Теория языка. Семиотика. Семантика, 14(3), 616–632.

Целковский, Г. А. (2014). Лингвистические корни религиоведения. Вестник Православного Свято-Тихоновского гуманитарного университета. Серия 1: Богословие. Философия. Религиоведение, (54 (4)), 97–108.

Carroll, M. P. (1985). Some third thoughts on Max Müller and solar mythology. European Journal of Sociology / Archives Européennes de Sociologie / Europäisches Archiv für Soziologie, 26(2), 263–281.

Davis, J. R., & Nicholls, A. (2016). Friedrich Max Müller: The Career and Intellectual Trajectory of a German Philologist in Victorian Britain. Publications of the English Goethe Society, 85(2–3), 67–97. https://doi.org/10.1080/09593683.2016.1224493

Girardot, N. J. (2002). Max Müller’s «Sacred Books» and the Nineteenth-Century Production of the Comparative Science of Religions. History of Religions, 41(3), 213–250. https://doi.org/10.1086/463683

Karataş, İ. E. (2016). MAX MÜLLER’E GÖRE DİNİN ORTAYA ÇIKIŞ SÜRECİNDE SINIRSIZ (KUTSAL) FİKRİ. Düzce Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(2), 54–86.

Masuzawa, T. (2003). Our Master’s Voice: F. Max Müller after A Hundred Years of Solitude. Method & Theory in the Study of Religion, 15(4), 305–328. https://doi.org/10.1163/157006803322697399

Molendijk, A. L. (2016). Forgotten Bibles: Friedrich Max Müller’s Edition of the Sacred Books of the East. Publications of the English Goethe Society, 85(2–3), 159–169. https://doi.org/10.1080/09593683.2016.1224507

Müller, F. M. (1871). Lectures on the science of language (6th ed.). Longmans, Green.

Müller, F. M. (1899). Introduction to the science of religion. Longmans.

Musolff, A. (2016). Friedrich Max Müller’s Cultural Concept of Metaphor. Publications of the English Goethe Society, 85(2–3), 125–134. https://doi.org/10.1080/09593683.2016.1224509

Neufeldt, R. (1992). Christianity and «Other Religions»: Contributions from the Work of F. Max. Journal of Hindu-Christian Studies, 5(1). https://doi.org/10.7825/2164-6279.1056

Nicholls, A. (2015). Max Müller and the Comparative Method. Comparative Critical Studies, 12(2), 213–234. https://doi.org/10.3366/ccs.2015.0168

Palmieri, K. (2023). Friedrich Max Müller’s Rubicon: Historicism and empiricism in the Victorian sciences of language and mind. Science in Context, 36(3), 322–344. https://doi.org/10.1017/S0269889725100707

Ricoeur, P. (1976). Interpretation Theory. Discourse and the Surplus of Meaning. Christian University Press. https://www.uni-trier.de/fileadmin/fb1/prof/PHI/003/Bilddateien/Ricoeur_Interpretation_Theory.pdf

Ricoeur, P. (2004). The Rule of Metaphor (0 изд.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203426616

Schrempp, G. (1983). The Re-Education of Friedrich Max Muller: Intellectual Appropriation and Epistemological Antinomy in Mid-Victorian Evolutionary Thought. Man, 18(1), 90. https://doi.org/10.2307/2801766

Segal, R. A. (2016). Friedrich Max Müller on Religion and Myth. Publications of the English Goethe Society, 85(2–3), 135–144. https://doi.org/10.1080/09593683.2016.1224513

Stone, J. R. (2002). Religion, Myth, and Custom. В J. R. Stone (Ред.), The Essential Max Müller On Language, Mythology, and Religion (сс. 279–291). Palgrave Macmillan US. https://doi.org/10.1007/978-1-137-08450-7_15

Strenski, I. (1996). Misreading Max Müller. Method & Theory in the Study of Religion, 8(3), 291–296.

Van Den Bosch, L. P. (2002). Friedrich Max Müller: A Life Devoted to the Humanities. BRILL. https://doi.org/10.1163/9789004379176