ПЕПЕЛ, ДОМБРА И СЛОВО: РОМАН КАК ХРОНИКА ИСЧЕЗАЮЩЕЙ ТРАДИЦИИ

Раушан Джуманиязова

doi:10.32523/3080-1281-2025-153-4-173-198

Авторлар

Раушан Жұманиязова Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы Автор https://orcid.org/0000-0001-5191-0547

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-1281-2025-153-4-173-198

Кілт сөздер:

Таласбек Әсемқұлов; тарихи тұрғыдан ақпараттандырылған орындаушылық (HIP); музыкалық герменевтика; дәстүрлі музыкасы; домбыра; күй; этнографиялық мәтін; эстетикалық жады; орындаушылық реконструкциясы

Аңдатпа

Мақалада Таласбек Әсемқұловтың романы музыкалық архив, этнографиялық мәтін және эстетикалық жадының формасы ретінде талданады. Жұмыстың жаңалығы вербалды-музыкалық герменевтиканың пәнаралық үлгісін жасауында: романның сипаттамалық эпизодтары, терминологиясы мен бейнелі метафоралары Қазақстанның дәстүрлі музыкасына тән лад-ырғақтық формулалармен, штрих техникасымен және лад-ырғақтық модельдерімен салыстырылып/сәйкестендіріліп қарастырылады. Материал үш деңгейде ұйымдастырылған: (1) прозадағы музыкалық маңызы бар маркерлерді мәтінтанымдық тұрғыдан айқындау; (2) оларды домбыралық жазбаның интонациялық және метроритмдік үлгілеріне карталау; (3) гипотезаларды нұсқалар мен мектептерді (ареалдық-стильдік айырмашылықтарды) салыстырмалы талдау арқылы тексеру. Зерттеуде «роман – архив ретінде» оқу хаттамасы операциялық бірліктерімен (сюжеттік маркер – интонациялық қимыл – орындаушылық шешім) біріздендірілді, техника мен лад-ырғақ көрсеткіштерінің мәтіндік типологиясы ұсынылды, прозада бекітілген жоғалып бара жатқан практикаларға салыстырмалы түсіндірме алғаш рет енгізілді, сондай-ақ реконструкция мен оқытуға қатысты қолданбалы нәтижелер көрсетілді. Нақты мысалдарда сөздің форма контурларын, дыбыс шығару сипатын және тембрлік драматургияны бекітетіні, сондай-ақ жанрлық-стильдік атрибуцияларды нақтылауға көмектесетіні дәлелденеді. Талдау дәстүрлі қазақ музыкасы туралы қазіргі білім корпусына енгізілетін бірқатар жаңа деректерді айқындайды. Қорытындылар гуманитарлық білім үшін жаңа перспектива ашады: тарихи тұрғыдан ақпараттандырылған орындаушылықты (HIP) қалыптастыру және музыкалық жадының жоғалған элементтерін аутенттілікті бұзбай реконструкциялау мүмкіндігі.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Раушан Жұманиязова, Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы

өнертану кандидаты, қауымдастырылған профессор, Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы, Абылай хан даңғылы, 86, Алматы, Қазақстан

Әдебиеттер тізімі

Әсемқұлов, T. (2020). Талтүс (Полдень). Кәрі күйші. Алматы – 368 с.

Асемкулов, Т.; Наурзбаева, З. (2020). Полдень. Старый кюйши. Соперница. Астана: KazHeritage. 368 с. (Пер. с каз. З. Наурзбаевой).

Дальхаус, К. (2004). Основы истории музыки (пер. с нем. А. Гозенпуда). Москва: Прогресс-Традиция. (Оригинал: Dahlhaus, C. (1983). Foundations of Music History. Cambridge: Cambridge University Press).

Джуманиязова, Р. (2011). Традиционная музыка как искусство воинской касты. Мысль. Республиканский общественно-политический журнал, (3), 64 – 69.

Наурзбаева, З. (2021, August 12). Травмы истории и их влияние на современных казахов в романе Таласбека Асемкулова «Полдень». Ötüken. Retrieved August 9, 2025, from https://otuken.kz/travmy-istorii-polden/

Сейдімбек, А. (2002). Қазақтың күй өнері: Монография. Астана: Күлтегін. (832 с.). Доступное библиотечное PDF-издание: в каталоге TAU University Library.

Baily, J. (2001). Learning to perform as a research technique in ethnomusicology. British Journal of Ethnomusicology, 10(2), 85– 98. https://doi.org/10.1080/09681220108567320

Connerton, P. (1989). How societies remember (Chapter "Bodily Practices"). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511628061

Halliwell, P. (1994). Learning the koto. Canadian University Music Review, 14, 18– 48. https://doi.org/10.7202/1014309ar

Malm, W. P. (2000). Traditional Japanese Music and Musical Instruments (rev. ed.). Tokyo: Kodansha International. ISBN 4770023952.

Miner, A. (1993). Sitar and Sarod in the 18th and 19th Centuries (Intercultural Music Studies, 5). Wilhelmshaven: Florian Noetzel. (Индийское переизд.: Delhi: Motilal Banarsidass, 1997). ISBN 3795906660 / 8120812999.

Nettl, B. (2005). The Study of Ethnomusicology: Thirty-Three Discussions. Urbana: University of Illinois Press.

Rothberg, M. (2009). Multidirectional Memory: Remembering the Holocaust in the Age of Decolonization. Stanford University Press.

Sebald, W. G. (2001). Austerlitz (1st ed.). London: Hamish Hamilton. ISBN 978-0-241-14125-0.

Thompson, S. (1955– 1958). Motif-Index of Folk-Literature: A Classification of Narrative Elements in Folktales, Ballads, Myths, Fables, Mediaeval Romances, Exempla, Fabliaux, Jest-Books, and Local Legends (Vols. 1– 6). Bloomington: Indiana University Press.

Wade, B. C. (1979). Music in India: The Classical Traditions. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall. ISBN 0136070361.

Wittgenstein, L. (2001). Tractatus Logico-Philosophicus (D. F. Pears & B. F. McGuinness, Trans.). London: Routledge. (Original work published 1921)