ҰЛЫ ЖІБЕК ЖОЛЫНЫҢ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ МӘНІ: ҚАЗІРГІ ТҮРІК ҒАЛЫМДАРЫНЫҢ КӨЗҚАРАСТАРЫ

Акмарал  ДОСЖАНОВА; Ғазиз  ТЕЛЕБАЕВ

doi:10.32523/3080-1281-2026-156-3-19-30

Авторлар

Акмарал ДОСЖАНОВА Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Автор https://orcid.org/0009-0000-3448-868X
Ғазиз ТЕЛЕБАЕВ Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Автор https://orcid.org/0009-0000-7360-9923

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-1281-2026-156-3-19-30

Кілт сөздер:

Ұлы Жібек жолы; түрік тарихнамасы; мәдениет философиясы; өркениеттер диалогы; мәдени жады; түркі әлемі; герменевтика; мәдениетаралық коммуникация; Орталық Азия

Аңдатпа

Мақалада қазіргі түрік ғылымындағы Ұлы Жібек жолын түсіндіру тәсілдері талданып, тарихи, экономикалық және мәдени сипаттамалардың астарындағы философиялық мағыналар айқындалады. Негізгі корпус 2012–2024 жылдары жарияланған түрік тіліндегі 15 ғылыми еңбектен тұрады; Қазақстан, Еуропа және Қытай зерттеулерінің жекелеген үлгілері түрік корпусына енгізілмей, салыстырмалы контекст ретінде пайдаланылады. Диахрондық, салыстырмалы-контекстік, мәтіндік және герменевтикалық талдау нәтижесінде үш бағыт белгіленді: тарихи-географиялық және экономикалық, мәдени-символдық, өркениеттік-герменевтикалық. Сонымен бірге түрік тарихнамасының ішкі біртекті еместігі көрсетілді: ертерек еңбектерде маршруттар, сауда және саяси бақылау басым болса, кейінгі зерттеулерде қалалық мәдениет, символдық алмасу, тарихи мұра және мәдени делдалдық мәселелері жиірек алға шығады. «Жол» ұғымының кеңістіктік, медиативтік, тарихи және төрт интерпретациялық қызметі ажыратылды. Қазақстандық, еуропалық және қытайлық еңбектермен салыстыру ұсынылған модельді археологиялық-қалалық, желілік-ландшафтық және деректік-контекстік зерттеу тәсілдерімен байланыстыруға мүмкіндік береді. Қорытындыда Жібек жолы материалдық айырбас, саяси билік, мәдени жады және мағыналардың трансформациясы тоғысқан динамикалық полицентрлік коммуникациялық кеңістік ретінде пайымдалады. Бұл салыстырмалы ракурс түрік зерттеулерінің ерекшеліктерін абсолюттендірмей, олардың халықаралық Жібек жолы зерттеулеріндегі орнын, түсіндіру мүмкіндігін және шектеулерін нақтылауға мүмкіндік береді.

Downloads

Download data is not yet available.

Әдебиеттер тізімі

Atik, K. (2022). The formation of the Silk Road before the Mongol Empire. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 12(3), 1727–1734. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1117051

Azizsoy, A. (2015). Siyah Kalem yapıtlarındaki Şamanist ve İslami öğeler üzerine notlar. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 3(7), 87–100. https://doi.org/10.33692/avrasyad.509210

Байпаков, К. М. (2007). Великий Шелковый путь на территории Казахстана. Адамар.

Birdal, H. (2024). Tarihi İpek Yolunun Türkiye ve Türk Dünyası bakımından ekonomik değerlendirilmesi. In International Scientific and Practical Conference “Innovative Approaches in Study of the Language, Literature, Translation, Tourism and Cultural Heritage on the Silk Road” (pp. 1219–1223).

Bozkurt, N. (2000). İpek Yolu. In TDV İslâm Ansiklopedisi (Vol. 22, pp. 369–373). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ipek-yolu

Budak, M. A., & Tok, A. (2016). İpek Yolu’nun kısa tarihi ve önemi. In III. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Sempozyumu Bildiri Kitabı (Vol. 2, pp. 269–272).

Çağlar, G. (2021). İpek yolunda ticaret ve taşımacılık. International Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences, 7(38), 568–577. https://doi.org/10.31589/JOSHAS.565

Dzhanguzhiev, M. S., Balzhanova, G. Zh., & Sarkulova, G. S. (2024). Sarayshyk - monument to steppe civilization. Journal of History, 112(1), 186–193. https://doi.org/10.26577/JH.2024.v112.i1.015

Ender, K. N., & Demirel, Ş. (2024). Kültürlerin kavşağında İpek Yolu: Çin, Türkistan ve Hindistan. Yaz Yayınları.

Гумилев, Л. Н. (1967). Древние тюрки. Наука.

Işıktaş, E., & Duran, A. (2017). Geçmişten günümüze İpek Yolu’nun önemi ve buna ilişkin yapılmış bilimsel çalışmalar. Social Sciences Studies Journal, 3(5), 584–596. https://doi.org/10.26449/sssj.69

Kırpık, G. (2012). Haçlılar ve İpek Yolu. Bilig, 61, 173–200.

Kutluay Tutar, F., & Aydın, R. (2019). İpek Yolu ekonomisinde din, dil, kültür-sanat faktörü. Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences, 5(13), 51–62. https://doi.org/10.31589/JOSHAS.77

Onay, İ. (2021). Tarihi İpek Yolu güzergâhlarının oluşumu ve gelişmesi. Cappadocia Journal of History and Social Sciences, 17, 147–165. https://doi.org/10.29228/cahij.52759

Özkoyuncu, M. M., & Ertürk, F. E. (2023). İpek Yolu üzerinde Çin ve Batı sanatları ile etkileşimi açısından Siyah Kalem’in resimleri. The Journal of Academic Social Science, 11(136), 192–209. https://doi.org/10.29228/ASOS.66662

Rong, X. (2023). The Silk Road and Cultural Exchanges between East and West. Brill.

Şahin, T. E. (2020). İpek Yolu: Tarihsel geçmişi, kültürü ve Türk Dünyası için önemi. Tarih Araştırmaları Dergisi, 39(67), 71–97. https://doi.org/10.35239/tariharastirmalari.644530

Tezcan, M. (2014). İpek Yolu’nun İran güzergâhı ve İpek Yolu ticaretine İran engellemesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 3(1), 96–123. https://doi.org/10.7884/teke.272

Usul, D. (2023). Türkiye Selçuklu dönemi İpek Yolu’nda Kayseri. Erciyes Akademi, 37(4), 1782–1799. https://doi.org/10.48070/erciyesakademi.1379715

Whitfield, S. (Ed.). (2019). Silk Roads: Peoples, Cultures, Landscapes. Thames & Hudson.

Yılmaz, E. (2017). İpek Yolu hakkında kısa bir değerlendirme. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, 9(2), 672–683.