ГЕНДЕРНАЯ ПРОБЛЕМАТИКА В АРХЕОЛОГИИ КАЗАХСТАНА: ОБСУЖДЕНИЕ СТАТУСА ЖЕНЩИНЫ ПРОШЛОГО

Бакыт  ХАСЕНОВА; Рустем ДАРМЕНОВ

doi:10.32523/3080-1281-2026-156-3-180-191

Авторлар

Бақыт ХАСЕНОВА А.Х. Марғұлан ат. Археология институты Автор https://orcid.org/0000-0003-3756-8655
Рустем ДАРМЕНОВ Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі Автор https://orcid.org/0000-0002-5226-1291

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-1281-2026-156-3-180-191

Кілт сөздер:

гендерлік зерттеулер, археология, жерлеу рәсімі, тас мүсіндер, Қазақстан, Орта ғасырлар, Ерте темір дәуірі

Аңдатпа

Қазақстан археология ғылымының қазіргі дамуындағы маңызды бағыттардың бірі – оның ХХ ғасырдан ХХІ ғасырдың басына дейінгі аралықтағы дамуын айқындаған ғылыми үрдістер мен зерттеу бағыттарын пайымдау. Қазіргі уақытта Еуразия далалары тұрғындарының гендерлік тарихын археологиялық материалдар негізінде қайта жаңғырту мәселесі елеулі ғылыми қызығушылық туғызады. Мақаланың мақсаты – ХХ ғасыр-ХХІ ғасырдың басындағы Қазақстан археологиясында қалыптасқан ғылыми көзқарастардың эволюциясын қарастыру және ежелгі қоғамдардағы ерлер мен әйелдердің әлеуметтік рөлдерін қайта жаңғыртуға бағытталған ғылыми тәсілдердің қалыптасуының негізгі кезеңдерін айқындау. Талқылауды қажет ететін мәселелердің бірі – ежелгі қоғамдардағы әйел мәртебесін анықтау мәселесі. Қазіргі кезеңде осы тақырып бойынша археологиялық материалдардың едәуір қоры жинақталғанын ескере отырып, зерттеушілік оптиканың уақыт өте келе қалай өзгергенін, археологтардың өткен дәуірлердегі адамдардың гендерлік рөлдерін қайта жаңғырту барысында қандай әдістемелік тәсілдерге сүйенгенін, осы үдерісте қандай басым бағыттардың қалыптасқанын және алынған мәліметтердің кейінгі ғылыми мақсаттарда қалай пайдаланылғанын қарастыруға мүмкіндік бар. Қазақстан археологиясындағы гендерлік мәселелерді зерттеу ғылым тарихының бірқатар аспектілеріне назар аударуға және олар туралы түсініктерді кеңейтуге мүмкіндік береді. Атап айтқанда, ежелгі қоғамдардағы ерлер мен әйелдердің рөлі туралы ғылыми түсініктердің қалыптасуының негізгі кезеңдерін айқындау, археологиялық дереккөздерді интерпретациялау әдістерінің өзгеру динамикасын қадағалау, сондай-ақ Еуразия далалары тұрғындарының әлеуметтік тарихын жаңғыртуда археологиялық деректерді одан әрі пайдаланудың перспективаларын анықтау маңызды.

Downloads

Download data is not yet available.

Әдебиеттер тізімі

Арсланова, Ф.Х. (1981) Культовые предметы из женских захоронений Прииртышья. В кн. Методологические аспекты археологических и этнографических исследований в Западной Сибири. Томск: Изд-во Томского университета, сс. 48–49.

Арсланова, Ф.Х. (1998). Женские погребения IХ–Х вв. с бусами из Казахстанского Прииртышья. В кн. Вопросы археологии Казахстана / отв. ред. З. Самашев. Вып. 2. Алматы; Москва: Наука, сс. 97–109.

Ахинжанов, С.М. (1978). Об этнической принадлежности каменных изваяний в «трехрогих» головных уборах из Семиречья. В кн. Археологические памятники Казахстана. Алма-Ата: Наука, сс. 65–79.

Базарбаева, Г.А., Джумабекова, Г.С. (2019). Шаманка, жрица, принцесса? (К изучению статуса женщины сакской эпохи). Электронный научный журнал «edu.e-history.kz», 3 (19), URL: http://edu.e history.kz/ru/publications/view/1264

Граков, Б.Н. (1947). Gunaikokratouvmenoi (пережитки матриархата у сарматов). Вестник древней истории, 3, 100–121.

Джумабекова, Г.С., Базарбаева, Г.А. (2020). «Быть женщиной – что это значит? Какой тайною владеть?». В кн. Образ женщины в отражении веков: по материалам из Большого Тургая и сопредельных регионов. Алматы: Институт археологии им. А.Х. Маргулана, сс. 83–108.

Досымбаева, А.М. (2002). Образ женщины в монументальном искусстве тюрков средневекового Казахстана. Известия МОН РК, НАН РК. Серия общественных наук, 1, 75–91.

Кадырбаев, М.К. (1977) Каменные алтари-жертвенники из Северо-Западного Казахстана. Советская археология, 3, 204–212.

Кадырбаев, М.К., Курманкулов, Ж.К. (1978). Погребение жрицы, обнаруженное в Актюбинской области. Краткие сообщения Института археологии, 154, 65–82.

Курманкулов, Ж.К. (1980). Погребение воина раннетюркского времени. В кн. Археологические исследования древнего и средневекового Казахстана. Алма-Ата: Наука, сс. 191–197.

Лукпанова, Я.А. (2020). Женщины «племени воинственного, свободного, непокорного». В кн. Образ женщины в отражении веков: по материалам из Большого Тургая и сопредельных регионов. Алматы: Институт археологии им. А.Х. Маргулана, сс. 108–132.

Максимова, А.Г. (1965). Погребение воина XIV в. Вестник Академии наук КазССР, 6 (243), 85–91.

Маргулан, А.Х. (1959). Раскопки погребения воина XIV в. в долине р. Нура. В кн. Труды Института истории, археологии и этнографии АН КазССР. Т. 7, сс. 248–261.

Маргулан, А.Х. (2003). Каменные изваяния Улутау / Маргулан А.Х. Сочинения в 14 т. Т. 3–4. Сост. Д.А. Маргулан, Д. Маргулан. Алматы: Дайк-Пресс, 50 с.

Мотов, Ю.А. (2000). Головной убор в изобразительной традиции древнетюркской эпохи (на материале каменных изваяний). В кн. Культуры степей Евразии 2-ой половины I тысячелетия н.э. Самара: областной историко-краеведческий музей им. П.В. Алабина, сс. 145–151.

Самашев, З.С., Чотбаев, А. (2012). Древнетюркский воин-музыкант из Казахского Алтая. В кн. Средневековая городская культура и кочевая цивилизация бассейна реки Урал. Уральск: Западно Казахстанский областной центр истории и археологии, сс. 280–288.

Сенигова, Т.Н. (1972). Средневековый Тараз. Алма-Ата: Наука, 219 с.

Тлеугабулов, Д.Т. (2019). Воинские погребения золотоордынского времени Северной Сарыарки. В кн. Сарыарқа және Алтын Орда: уақыт пен кеңістік. Алтын Орданың 750 жылдығына арналған халықаралық ғылыми конференция материалдары (Қарағанды қ., 23–25 қазан 2019). Алматы: Delix printery, сс. 204–214.

Хабдулина, М.К. (2010). Кыпчакская «амазонка» из Верхнего Приишимья. В кн. Народы Евразии: традиции и современность. Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, сс. 111–117.

Хабдулина, М.К., Билялова, Г.Д. (2017). Обмен и трансфер культурных достижений золотоордынской эпохи в погребальном комплексе из Восточного Дашт-и Кыпчака. Stratum plus, 6, 43–52.

Хасенова, Б.М. (2011). Костюм знатной женщины золотоордынского времени: бокка, шелк, жемчуг. В кн. Вопросы археологии Казахстана. Алматы. Вып. 3, сс. 447–454.

Хасенова, Б.М., Хабдулина, М.К. (2017). Зеркала в погребальной обрядности населения Золотой Орды. Поволжская археология. 4 (22), 297–309.

Усманова, Э.Р., Дремов, И.И., Кожахметов, Б.С. (2019). Погребения воинов из Улуса Джучи (по материалам могильника Карасуыр, Улутау). В кн. Сарыарқа және Алтын Орда: уақыт пен кеңістік. Алтын Орданың 750 жылдығына арналған халықаралық ғылыми конференция материалдары (Қарағанды қ., 23–25 қазан 2019). Алматы «Delix printery», сс. 171–184.

Усманова, Э.Р., Ермоленко, Л.Н., Мкртычев, Т.К., Антонов, М.А. (2016) Гендерная символика на средневековом каменном изваянии. Известия Иркутского государственного университета, 17, 94–108.

Чариков, А.А. (1976). Раннесредневековые скульптуры из Восточного Казахстана. Советская археология, 4, 153–165.

Чариков, А.А. (1980). Новая серия каменных статуй из Семиречья. В кн. Средневековые древности евразийских степей. Москва: Наука, сс. 213–234.