ҚАЗАҚТЫҢ ӘДЕТ-ҒҰРЫП ҚҰҚЫҚТАРЫНДАҒЫ НЕКЕГЕ ҚОЙЫЛАТЫН ШЕКТЕУЛЕР
Қаралымдар: 94 / PDF жүктеулері: 120DOI:
https://doi.org/10.32523/3080-1281-2026-154-1-133-146Кілт сөздер:
отбасы; неке; дәстүр; дін; әдет-ғұрып; шариғат; құқықАңдатпа
Мақалада дәстүрлі қазақ қоғамының әдет-ғұрып жүйесіндегі некеге тұруға қойылған шектеулер зерттеліп, сондай-ақ діни нормалардың некелік қатынастарға тигізген ықпалы талданады. Ерекше назар жеті атаға дейін қыз алыспауға қатысты даулы мәселеге аударылады. Авторлар бұл тыйымды, әдетте қан тазалығын сақтау және шежірені қорғау қажеттілігімен түсіндірілетін қағиданы, оның құқықтық нормаларға сәйкестігі тұрғысынан қарастырады. Сонымен қатар еңбекте мұсылман құқығы аясында қашықтан неке қию институтына талдау жасалады. Әдет-ғұрып құқығы мен мұсылман құқығындағы емшек сүті арқылы туыстық қатынастарды қалыптастыру және соған байланысты некелік шектеулерге салыстырмалы талдау жүргізіледі. Қазіргі қазақ қоғамында бұл әдет-ғұрып жекелеген өңірлерді қоспағанда, негізінен жойылғаны атап өтіледі. Діни айырмашылықтардың некелік одақтарға әсері туралы деректерді талдау негізінде авторлар әртүрлі дін өкілдері арасындағы некелерді қию тәжірибесін зерттейді. Сондай-ақ мақалада дәстүрлі қазақ қоғамындағы әлеуметтік мәртебеге байланысты шектеулер қарастырылып, олардың жүзеге асу ерекшеліктеріне салыстырмалы талдау жасалады. Бұл ережелер мен шектеулердің көпшілігі бүгінгі күні де өз маңызын сақтап отырғаны атап көрсетіледі. Қорытындыда қарастырылған шектеулерге тарихи және функционалдық баға беріліп, бұл бағалау қазіргі заманғы неке және отбасы қатынастары саласындағы мәселелерді тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
Алекторов, A. (2006). Қазақтардың некеге тұруы мен үйлену салттары (Том. II, 185 б.). Алматы: Арыс.
Aлтынсарин. И. (1870). Очерк обычаев при сватовстве и свадьбе у киргизов Оренбургского ведомства // Т. I. С. 101–104.
Арғынбаев, Н. (1996). Қазақ отбасы: Қазақ отбасының кешегісі мен бүгіні жайындағы ғылыми зерттеу. Алматы: Қайнар.
Артықбаев, Ж. O. (1995). Қазақ этнографиясы – этнос және әлеумет. Қарағанды.
Ас-Сарахси. (2015). Әл мәбсуд. (Том. V, 19–20 б). Байрут, Дәрул мағрифа.
Аш-Шатиби Ә.И.И. ибн М әл-Ғарнати. (1997). әл-Муафақат фи усул аш-шариға. (Х ас-Салман. Том. I, 243 б). Каир, Дар ибн Аффан.
Аш-Ширбан. (n.d.). Ал фатху раббани. (Том. IV, 206).
Байзаков, С. (2000). Түбі бір түркілер. Алматы: Қазақ энциклопедиясы баспасы.
Cheker, O. (1982). Süt akrabalyǵy. Istanbul.
Cheker, O. (n.d.). Hukuku aile kararnamesi.
Demiri, K. (2014). An-Nazhm al-wahhaz fi sharh al-Minhaj (Vol. III, p. 108). Cairo: Dar al-Kutub al-Islamiyya.
Gazali, A. H. M. ibn M. at-Tusi. (2004). Ihya ‘ulum ad-din (Vol. IV, pp. 132–133). Beirut: Dar al-Ma‘rifa.
Haravi, N. ad-D. (2010). Fath al-bab al-inaya (Vol. II, p. 15). Cairo: Dar as-Salam.
Ibn Nujaym, Z. I. ibn M. ibn M. (1999). Al-Ashbah wa an-naza’ir. Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyya.
Ibn Nujaym. (1997). Al-Bahr ar-ra’iq (Vol. III, p. 238). Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyya.
Ibn Qudama. (1968). Al-Mughni (Vol. VII, p. 109). Cairo: Maktabat al-Qahira.
Kasani, al-. (2015). Bada’i‘ as-sana’i‘ (Vol. II, p. 383). Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyya.
Mansuri Zada, S. (n.d.). Tagaddud az-zaujat islamiyyette de mán olunabilir. İslam Mecmuası.
Muhammad Abdulhamid Muhyiddin. (2017). Ahwal al-shakhsiya fi shari‘a al-Islamiyya. Istanbul: Maktaba al-Hanafiyya.
Nawawi, A. Z. M. Y. ibn S. (2005). Minhaj at-talibin wa ‘umdat al-muftin (Vol. VI, p. 83). Beirut: Dar al-Fikr.
Zuhaili, W. az-. (1994). Islam fıkıh ansiklopedisi (Vols. I–X, pp. 6653–6655). Istanbul.
Ибрагимов, И.И. (2018).- Қазақ халқының этнографиялық очерктері. Қазақтың дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. (Том. II, 20 б). Астана.
Лазаревский, Ф. Қазақтың дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары, Орынбор Ведомоствосы қазақтарының үйлену салттары. (Том. II, 145б).
Левшин, А.И. (2016). Образ управления и законы Киргизов, Қазақтың ата заңдары.- москватом, (Том VII, С 413). Москва.
Қамбаров Қ. (n.d.). Қазақтың ескі заңдары. С. Зиманов (ред.), Қазақтың ата заңдары.- Аламаты, «Қазақ университеті», том. IV, 322б.
Құдайбердіұлы, Ш. (2009). Еңбектер жинағы. Алматы.
Кудайбергенова, А. Сырдарияның төменгі ағысы аймағындағы қазақтардың әдет-ғұрып ережелері, Қазақтардың әдет-ғұрпының өткені мен бүгіні. Алматы.
Сапарқызы Л. (2003). Қалқаман Мамыр қайғылы махабат хикаясы емес. Қазақ әдебиеті. Алматы.
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Табарак КАМИТ, Тусипхан ИМАММАДИ (Автор)
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 Дүние жүзінде.
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
