TENGRISM IN HISTORICAL AND MODERN CONTEXTS

Aiymzhan  RYSKIYEVA; Salikha  LATIPOVA

doi:10.32523/3080-1281-2026-154-1-162-173

Авторлар

Айымжан РЫСКИЕВА Дэвистегі Калифорния университеті Автор https://orcid.org/0000-0001-8433-729X
Салиха ЛАТИПОВА Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті Автор https://orcid.org/0009-0007-3256-1944

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-1281-2026-154-1-162-173

Кілт сөздер:

Тәңіршілдік; Тәңір; неотәңіршілдік; түркі мәдениеті; сенім; Аспан культі; Көк аспан

Аңдатпа

Мақалада Тәңіршілдіктің тарихына назар аударылып, бүгінгі күнге дейін Тәңір ұғымы мен Тәңіршілдік феноменіне берілген анықтамаларға және ғылыми пайымдауларға шолу жасалады. Тәңіршілдік феномені қазіргі қоғамда қайта жанданып келе жатқан әлеуметтік-мәдени және философиялық-рухани құбылыс ретінде қарастырылады. Тәңіршілдік сенімі түркі халықтарының ежелгі рухани дүниетанымының негізі болған, олардың күнделікті өмір салты мен рухани мәдениетіне өз ықпалын тигізген. Соңғы жылдары бұл тақырыпқа деген қызығушылық артып, зерттеушілер оны тарихи, философиялық және мәдени тұрғыдан қайта зерттей бастады. Қазіргі таңда көптеген ғылыми еңбектер мен зерттеулерде Тәңіршілдіктің қоғамдағы орны, оның ұлттық сана мен рухани мұраға ықпалы жан-жақты талдануда. Бұл зерттеу негізінен Қазақстан контексіне бағытталып, тәңіршілдіктің қазіргі қоғамдағы көріністері, яғни неотәңіршілдік феноменіне тоқталып, оның қайта жандануы және ұлттық құндылықтарды қалыптастырудағы тарихи рөлі қарастырылады. Бүгінгі дамыған цифрлық қоғамда тәңіршіл топтардың әлеуметтік желілер көмегімен жүргізетін әрекеттеріне мысалдар келтіріледі. Сонымен қатар, мақалада түркі халықтарының көне ескерткіштері мен Қытай жылнамаларының негізінде Тәңіршілдік пен Қытай өркениетіндегі Аспан культі арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтары салыстырмалы түрде қарастырылады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяндары

Айымжан РЫСКИЕВА, Дэвистегі Калифорния университеті

ф.ғ.к., қауымдастырылған профессор, шақырылған ғалым, Дэвистегі Калифорния университеті, One Shields Avenue, 95616, Дэвис, АҚШ
Салиха ЛАТИПОВА, Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті

PhD докторант, Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті, әл-Фараби даңғ. 73, 050060, Алматы, Қазақстан

Әдебиеттер тізімі

Abaev, N.V. (2016). Tengrianstvo i severnyj buddizm edinoj kolesnicy (jekajany) v burjat-mongol'skoj shkole edinoborstva Shonyn-Basha [Tengrian religion and northern buddhism of one vehicle (ekayana) in the buryat-mongolian martial arts school.shonyn-basha]. Vestnik BGU. Gumanitarnye issledovanija Vnutrennej Azii. 3, 25-37. doi: 10.18101/2305-753Х-2016-3-25-37 [in Russian].

Abylov, T.T., Ryskiyeva, A.A., & Zatov, K.A. (2022). Kone turіkterdіn dіnі zhane shamanizm [Religion of the Ancient Turks and Shamanism]. Adam Alemі. 4(94), 123-134. https://doi.org/10.48010/2022.4/1999-5849.12 [in Kazakh].

Adzhi, M (1999). Kipchaki. Drevnyaya istoriya tyurkov i Velikoy stepi [The kipchaks. An Ancient History of the Turkic People and the Great Steppe]. – M.: OAO «Tipografiya «Novosti». – 175. [in Russian].

Bezertinov, R.N. (2006). Drevnetjurkskoe mirovozzrenie Tengrianstvo [The Ancient Turkic Worldview: Tengrianism]. Uchebnoe posobie. – Kazan': RIC «Shkola». – 164. [in Russian].

Bulan, Jolaman; Imammadi, Tussipkhan; Ryskiyeva, Aiymzhan; and Kuranbek, Asset (2025) "Revival of Tengrism in Kazakhstan as ancient belief of the Kazakh nation: Prospects and Challenges," Occasional Papers on Religion in Eastern Europe: Vol. 45: Iss. 5, Article 11. DOI: https://doi.org/10.55221/2693-2229.2615

Burkitbayeva, S., Shargynova, A., & Nazarova, A. (2025). Tengrianism and the cult of the sky: parallels of difference in Turkic and Chinese traditions. Eurasian Journal of Religious Studies, 41(1), 83–91. https://doi.org/10.26577//EJRS20254118

Dallos, E. (2019). A Possible Source of ‘Tengrism’. Competing Narratives between Nomadic People and their Sedentary Neighbours. Papers of the 7th International Conference on the Medieval History of the Eurasian Steppe. – Shanghai University, China. – 359.

Imanmoldaeva, B.Z. (2020). Urpaqtar sabaqtastyǵy arqyly ulttyq bіregeılіktі saqtaýdaǵy dіnı nanymdardyń rólі [The Role of Religious Beliefs in the Preservation of National Identity Through the Succession of Generations]. Iasaýı ýnıversıtetіnіń habarshysy, 3(117). – 49–59. https://doi.org/10.47526.2020/2664-0686.005 [in Kazakh].

Isahan, M., & Mukatai, E. (2023). Tanіrshіldіk ugymy men manі, tarihi sipattamasy, bugіngі problemalary [The concept and essence of Tengrism, its historical features, and contemporary problems]. Monografija. – Almaty: «Nur-Mubarak» baspasy. – 228. [in Kazakh].

Kasabekova, E., Tabashev, G., & Tutinova, N. (2021). Kazak dalasyndagy islamga dejіngі dіni nanym senіmder [Religious traditions of the Kazakh people before Islam]. KazUU Habarshysy, Dіntanu serijasy, 28(4), 58–65. https://doi.org/10.26577//EJRS.2021.v28.i4.r7 [in Kazakh].

Kikimbaev, M.Zh., Kamarova, R.I., & Malgaraeva, Z.B. (2022) Neotengrianstvo v Kazahstane kak otvet reislamizacii: v poiskah idejnyh istokov [Neo-tengrianism in Kazakhstan as a response to re-islamization: in search of ideological roots]. Vestnik ENU im. L.N. Gumileva. Serija: Istoricheskie nauki. Filosofija. Religiovedenie, 141(4). – 184–201. [in Russian].

Kljashtornyj, S.G. (1981). Mifologicheskie sjuzhety v drevnetjurkskih pamjatnikah. Tjurkologicheskij sbornik 1977 [Mythological plots in ancient Turkic monuments. Turkological collection. 1977]. – М.: Нaукa. – 325. [in Russian].

Kodar, A.A. (2009). Tengriism in Context of Monotheism. The New Research of Tuva, no. 1-2 (July). https://nit.tuva.asia/nit/article/view/665.

Laruelle, M. (2007). Religious revival, nationalism and the ‘invention of tradition’: political Tengrism in Central Asia and Tatarstan. Central Asian Survey, 26(2), 203–216. https://doi.org/10.1080/02634930701517433

Mukan, А., Mukan, N., & Juzei, M. (2024). Religious integration and disintegration functions: the example of Kazakhstani studies. Eurasian Journal of Religious Studies, 38(2), 61–72. https://doi.org/10.26577//EJRS.2024.v38.i2.r6

Roux, J.-P. (1956) Tängri. Essai sur le ciel-dieu des peuples altaïques (premier article). Revue de l'histoire des religions, T. 149, n°1. – 49-82. DOI : https://doi.org/10.3406/rhr.1956.7087 [in French].

Sapashev, O.S., & Shargynova, A.E. (2016). Otrazhenie ritual'nyh jelementov tengrizma i kul'ta Neba u drevnih tjurkov [The origin a ritual elements of Tengrism and the cult of the Sky]. Vestnik KazNU. Serija vostokovedenija, 78(3), 144–149. https://bulletin-orientalism.kaznu.kz/index.php/1-vostok/article/view/942 [in Russian].

Temirbaev, T., Temirbaeva, A., Ryskiyeva, A., & Kuranbek, A. (2023). Kazakstannyn cifrlyk kenіstіgіn deradikalizacijalau: «tanіrshіl» internet toptary [Deradicalization of Kazakhstan’s digital space: Tengrian internet groups]. KazUU Habarshysy, Dіntanu serijasy, 34(2), 3–13. https://doi.org/10.26577//EJRS.2023.v34.i2.r1 [in Kazakh].

Zatov, K., Ryskiyeva, A., & Abylov, T. (2023). Kazak halkynyn dіni tanymyndagy tanіrshіldіk [Tengrism in the religious worldview of the Kazakh people]. Monografija. – Almaty: «Nur-Mubarak» baspasy. – 224. [in Kazakh].