A HERMENEUTICAL ANALYSIS OF ONTOLOGICAL SECURITY IN KAZAKH CULTURE

Meruert  SHUMATOVA; Aigul  BOKAEVA; Eldar  SHUMATOV

doi:10.32523/3080-1281-2026-155-2-80-91

Авторлар

Меруерт ШУМАТОВА Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті Автор https://orcid.org/0000-0002-7535-4482
Айгуль БОКАЕВА Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті Автор https://orcid.org/0009-0005-0765-0107
Эльдар ШУМАТОВ ҚР ТЖМ М. Ғабдуллин атындағы азаматтық қорғау академиясы Автор https://orcid.org/0000-0002-1434-5400

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-1281-2026-155-2-80-91

Кілт сөздер:

онтологиялық қауіпсіздік; табу; тыйым; жаман болады; тазалық пен арам; тәуекелді басқару; герменевтика; әлеуметтік философия; урбанизация; сұйық заманауилық, қазақ эпистемологиялық дәстүрлері

Аңдатпа

Бұл мақала дәстүрлі және қазіргі қазақ мәдениетіндегі онтологиялық қауіпсіздікті сақтау тетіктерін зерттейді. Зерттеудің жаңашылдығы аналитикалық назарды ресми құқықтық және мемлекеттік институттардан халықтық символдық тәжірибелерге аударуында жатыр. Атап айтқанда, автор тазалық (tazalyq) пен арамның (aram) бинарлық оппозициясын, сондай-ақ ауызша тыйымдардың (tyiym) тығыз желісін зерттейді. Философиялық герменевтика, түсіндірмелі социология және құрылымдық тәсілдерді біріктіре отырып, зерттеу қазақ тыйымдарын архаикалық ырымдар ретінде емес, тәуекелді басқарудың заманауи әрі күрделі жіктеу жүйесі ретінде қайта қарайды. Автордың негізгі үлесі – «жаман болады» ескерту формуласын герменевтикалық деконструкциялау. Бұл зерттеудің тағы бір үлесі – қазақтың негізгі категорияларын – «тазалық», «арам», «жеті ата» және «көз тию» – әмбебап батыстық концепциялардың жергілікті нұсқалары ретінде емес, қазақтың моральдық ойының классикалық дәстүріне негізделген автономды философиялық-этикалық құрылымдар ретінде айқын гносеологиялық репозициясында (Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердіұлы) қарастыру. Қалалық және ауылдық елді мекендерде жүргізілген отыз тереңдетілген сұхбатқа негізделген эмпирикалық дала жұмыстары бұл тіркестің семантикалық бұлыңғырлығы оның негізгі реттеуші күші екенін көрсетеді. Ол белгісіздікті азайтатын және рационалды түсініктемелерді қажет етпей-ақ әлеуметтік біркелкілікті қамтамасыз ететін перформативті сигнал ретінде жұмыс істейді. Сонымен қатар, нәтижелер бұл тәжірибелердің қазіргі мегаполистерде айтарлықтай өміршеңдігін дәлелдейді, мұнда дәстүрлі нормалар аномияға қарсы терапиялық зәкір қызметін атқарады. Зерттеу әлеуметтік бақылаудың бұл эскалациялық жүйесі қауіпсіздіктің жоғары бейімделгіш көлеңкелі инфрақұрылымы ретінде жұмыс істейді және мәдени саясат, білім беру мен әлеуметтік жұмыс үшін маңызды қолданбалы мәнге ие деген қорытындыға келеді.

Downloads

Download data is not yet available.

Әдебиеттер тізімі

Alimbaeva, K. T. (2015a). Semantika prostranstvennykh predstavlenii kazakhov v obriadakh, sviazannykh s zhilishchem [The Semantics of Spatial Conceptions among Kazakhs in Dwelling-Related Rituals]. Vestnik KazNU. Seriia istoricheskaia, (2), 124–131. https://bulletinhistory.kaznu.kz/index.php/1-history/article/view/1623

Alimbaeva, K. T. (2015b). Traditsionnye zaprety (tyiym) v etnokulturnom mirovozzrenii kazakhov [Traditional Prohibitions (Tiyim) in the Ethnocultural Worldview of Kazakhs]. Vestnik KazNU. Seriia filosofii, kulturologii i politologii, 52(3), 182–188.

Bauman, Z. (2000). Liquid modernity. Polity Press.

Beck, U. (1992). Risk society: Towards a new modernity (Vol. 17). Sage.

Berger, P. L., & Luckmann, T. (1966). The social construction of reality: A treatise in the sociology of knowledge. Anchor Books.

Bourdieu, P. (2003). Participant objectivation. Journal of the Royal Anthropological Institute, 9(2), 281–294. https://doi.org/10.1111/1467-9655.00150

Douglas, M. (2002). Purity and danger: An analysis of concepts of pollution and taboo. Routledge.

Durkheim, E. (1995). The elementary forms of religious life (K. E. Fields, Trans.). Free Press. (Original work published 1912)

Foucault, M. (2007). Security, territory, population: Lectures at the Collège de France, 1977–1978 (G. Burchell, Trans.). Palgrave Macmillan. (Original work published 2004)

Gadamer, H.-G. (1988). Istina i metod: Osnovy filosofskoi germenevtiki (B. N. Bessonov, Ed. & Trans.). Progress. (Original work published 1960)

Giddens, A. (1991). Modernity and self-identity: Self and society in the late modern age. Polity Press.

Kapaeva, A. G. (2020). Verbalnye tabu i tyiym v kazakhskoi ritualno-simvolicheskoi sisteme [The Verbal Taboos and Tiyim in the Kazakh Ritual-Symbolic System]. Otan tarihy, 89(1), 138–149.

Kunanbaev, A. (2020). Shygarmalarynyn akademiialyq ush tomdyq tolyq zhinagy [Complete Academic Collection of Works in Three Volumes]. Zhazushy.

Laing, R. D. (1990). The divided self: An existential study in sanity and madness. Penguin Books.

Meirmanova, G. A. (2007). Kazakhskii etiket gostepriimstva v Kyzylordinskoi oblasti [Kazakh Hospitality Etiquette in the Kyzylorda Region]. In Tsentralnaia Aziia: traditsiia v usloviiakh peremen (pp. 136–144). MAE RAN.

Mitzen, J. (2006). Ontological security in world politics: State identity and the security dilemma. European Journal of International Relations, 12(3), 341–370. https://doi.org/10.1177/1354066106067346

Musagazhinova, E. D., & Kabidenova, Z. K. (2021). Traditsionnaia pishcha kazakhov: Semioticheskii aspekt [Traditional Food of the Kazakhs: A Semiotic Aspect]. Vestnik KazNU. Seriia istoricheskaia, 96(1), 150–158.

Qudaiberdiuly, Sh. (2008). Shygarmalarynyn ush tomdyq zhinagy [Complete Academic Collection of Works in Three Volumes]. Halyqaralyq Abai kluby.

Ryskaliev, T. Kh. (2023). «Zheti ata» kak mekhanizm etnokulturnoi identichnosti kazakhov [«Zheti Ata» as a Mechanism of the Ethnocultural Identity of Kazakhs]. Vestnik Atyrauskogo universiteta imeni Kh. Dosmukhamedova, 68(1), 215–224.

Schütz, A. (1967). The phenomenology of the social world (G. Walsh & F. Lehnert, Trans.). Northwestern University Press. (Original work published 1932)

Shaigozova, Zh. N., Khazbulatov, A. R., & Naurzbayeva, A. B. (2022). Dver iurty kak znakovaia sistema i kulturnyi kod [The Yurt door as a Sign System and Cultural Code]. Vestnik KazNU. Seriia filosofii, kulturologii i politologii, 81(3), 15–27. https://doi.org/10.26577/jpcp.2022.v81.i3.02

Shakhanova, N. Zh. (1998). Mir traditsionnoi kultury kazakhov: etnograficheskie ocherki [The World of Traditional Kazakh Culture: Ethnographic Essays]. Qazaqstan.

Steele, B. J. (2008). Ontological security in international relations: Self-identity and the IR state. Routledge.

Temirgazina, Z. K., Abzuldinova, G. K., & Sagyntaeva, Zh. K. (2023). Zhanr prokliatiia «qargys» v kazakhskom iazyke: Vera v magicheskuiu silu slova sokhraniaetsia do sikh por? [The curse genre of «Kargys» in the Kazakh language: Is the belief in the magical power of the word still preserved?]. Zhanry rechi, 18[2(38)], 110–117. https://doi.org/10.18500/2311-0740-2023-18-2-38-110-117

Weber, M. (1978). Economy and society: An outline of interpretive sociology (G. Roth & C. Wittich, Eds.). University of California Press. (Original work published 1922)

Yerzhanov, E., & Temur, N. (2022). Rol sueveriia v formirovanii kazakhskogo kulturnogo kода [The Role of Superstitions in the Formation of the Kazakh Cultural Code]. Vestnik KazNU. Seriia filosofii, kulturologii i politologii, 80(2), 69–78. https://doi.org/10.26577/jpcp.2022.v80.i2.07

Zhakupova, A. D., Sharplin, E., Ismagulova, A. E., Rakisheva, G. M., Ramazanova, M. R., & Abildina, R. Zh. (2022). Istoki i razvitie issledovatelskoi etiki v Kazakhstane: Sviazana li moralnaia filosofiia kochevnikov s mezhdunarodnoi issledovatelskoi etikoi? [Origins and Development of Research Ethics in Kazakhstan: Is the Moral Philosophy of Nomads Connected to International Research Ethics?]. Vestnik KazNU. Seriia filosofii, kulturologii i politologii, 80(2), 32–45. https://doi.org/10.26577/jpcp.2022.v80.i2.04