АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ ДЕРЕКТІҢ ЭПИСТЕМОЛОГИЯЛЫҚ МӘРТЕБЕСІ: «АНАЛИТИКАЛЫҚ АГЕНТ» ҰҒЫМЫН ФИЛОСОФИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕУ

Балнұр  АМАНТАЙ; Манифа САРКУЛОВА

doi:10.32523/3080-1281-2026-156-3-62-72

Авторлар

Балнұр АМАНТАЙ Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Автор https://orcid.org/0000-0002-9721-7497
Манифа САРКУЛОВА Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Автор https://orcid.org/0000-0002-5992-2814

DOI:

https://doi.org/10.32523/3080-1281-2026-156-3-62-72

Кілт сөздер:

эпистемология; археологиялық дерек; материалдық агенттік; аналитикалық агент; философиялық археология; репрезентациялық модель; ұғым қалыптастыру; интерпретация

Аңдатпа

Классикалық археологиялық теорияда археологиялық дерек материалдық нысан, эмпирикалық айғақ немесе өткен уақыттың көрінісі ретінде түсіндіріліп келді. Дегенмен қазіргі теориялық археологияда материалдық агенттік пен нысандардың онтологиялық мәртебесі мойындалғанымен, археологиялық деректің ұғым қалыптастырудағы, дәлелдеу логикасындағы және интерпретация шекарасын айқындаудағы эпистемологиялық мәртебесі жеткілікті дәрежеде жүйеленбеген. Бұл мақалада археологиялық деректің мәртебесін философиялық тұрғыдан қайта қарастырып, оны білім өндіру үдерісіндегі аналитикалық агент ретінде негіздеу ұсынылады.

Зерттеу сапалық әдіске негізделіп, процесс-философия, тарихи ғылым философиясы мен материалдық агенттік бағытындағы тұжырымдарға сүйенеді. Концептуалдық және герменевтикалық талдау әдістері арқылы археологиялық деректің ғылыми түсіндіру жүйесіндегі танымдық қызметі қарастырылады. Ботай мәдениеті мысалында археологиялық деректің ғылыми түсіндіру мен ұғымдық құрылымды қайта қарауға ықпал ететіні көрсетіледі.

Мақалада ұсынылған «аналитикалық агент» ұғымы материалдық құрылымдардың зерттеу сұрағын бағыттауға, дәлелдеу логикасын және интерпретация шектеулерін көрсетуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар ұсынылған тәсіл археологияны тек өткенді қайта қалпына келтіретін ғылым ретінде ғана емес, тарихи білімнің пайда болу шарттарын айқындайтын философиялық алаң ретінде қарастырады. Зерттеу нәтижелері археологиялық деректің танымдық үдерістегі рөлін қайта пайымдауға және археология мен философия арасындағы теориялық байланысты тереңдетуге бағытталған.

Downloads

Download data is not yet available.

Әдебиеттер тізімі

Agamben, G. (2009). Philosophical Archaeology. Law and Critique, 20(3), 211–231. https://doi.org/10.1007/s10978-009-9052-3

Arponen, V., Grimm, S., Käppel, L., Ott, K., Thalheim, B., Kropp, Y., Kittig, K., Brinkmann, J., & Ribeiro, A. (2019). Between Natural and Human Sciences: On the Role and Character of Theory in Socio-Environmental Archeology. The Holocene, 29(10), 1671–1676. https://doi.org/10.1177/0959683619857226

Burdukiewicz, J. M. (2006). Epistemological status of archaeology–current controversies. Archaeologia Polona, 44, 73-88.

Çevik, D. (2025). Ontoloji ve Etik-Politik Çerçevede Arkeoloji Felsefesi Üzerine Bir Değerlendirme. Reflektif Sosyal Bilimler Dergisi, 6(3), 1033-1051. https://doi.org/10.47613/reflektif.2025.255

Chapman, R., & Wylie, A. (Eds.). (2014). Material evidence: learning from archaeological practice. Routledge.

Damgaard, P. de B., Martiniano, R., Kamm, J., Moreno-Mayar, J. V., Kroonen, G., Peyrot, M., Barjamovic, G., Rasmussen, S., Zacho, C., Baimukhanov, N., Zaibert, V., Merz, V., Biddanda, A., Merz, I., Loman, V., Evdokimov, V., Usmanova, E., Hemphill, B., Seguin-Orlando, A., … Willerslev, E. (2018). The First Horse Herders and the Impact of Early Bronze Age Steppe Expansions into Asia. Science, 360(6396). https://doi.org/10.1126/science.aar7711

Harman, G., & Witmore, C. (2023). Objects untimely: object-oriented philosophy and archaeology. John Wiley & Sons.

Harris, O. J. T. (2021). Archaeology, Process and Time: Beyond History Versus Memory. World Archaeology, 53(1), 104–121. https://doi.org/10.1080/00438243.2021.1963833

Latour, B. (2011). Network Theory| Networks, Societies, Spheres: Reflections of an Actor-network Theorist. International Journal of Communication, 5(0), 15. https://ijoc.org/index.php/ijoc/article/view/1094/558

Latour, B. (2012). We have never been modern. Harvard university press.

Levine, M. A. (1999). Botai and the Origins of Horse Domestication. Journal of Anthropological Archaeology, 18(1), 29–78. https://doi.org/10.1006/jaar.1998.0332

Olsen, B. J., Burström, M., DeSilvey, C., & Pétursdóttir, Þ. (2020). After discourse: An introduction. In After Discourse (pp. 1-17). Routledge.

Outram, A. K., Stear, N. A., Bendrey, R., Olsen, S., Kasparov, A., Zaibert, V., Thorpe, N., & Evershed, R. P. (2009). The Earliest Horse Harnessing and Milking. Science, 323(5919), 1332–1335. https://doi.org/10.1126/science.1168594

Rahimzhanova, S., Ananyevskaya, E., & Zaibert, V. F. (2022). Technological characteristics of the ceramics of the Botai culture in relation to the Eneolithic cultures of northern Kazakhstan. Archaeological Research in Asia, 29(29), 100353. https://doi.org/10.1016/j.ara.2022.100353

Roggo-van Luijn, N. (2025). Using a Household Artefact as an Epistemological Tool. Materia Philosophiae. Material Dimensions of Ancient Philosophy, 9, 165.

Routledge, B. (2024). An archaeology of traces. Cambridge Archaeological Journal, 34(2), 339-352. https://doi.org/10.1017/S095977432300029X

Smith, M. E. (2015). How can archaeologists make better arguments. The SAA Archaeological Record, 15(4), 18-23.

Stanislav Horáček, Filip Timingeriu, Hryhorii Maliukov, & Stejskalová, J. (2025). Archaeology’s Turn to Ontology: A Philosophical Perspective. Journal for General Philosophy of Science, 1(25). https://doi.org/10.1007/s10838-024-09692-7

Taylor, W. T. T., & Barrón-Ortiz, C. I. (2021). Rethinking the evidence for early horse domestication at Botai. Scientific Reports, 11(1). https://doi.org/10.1038/s41598-021-86832-9

Taylor, W. T. T., Clark, J., Bayarsaikhan, J., Tuvshinjargal, T., Jobe, J. T., Fitzhugh, W., Kortum, R., Spengler, R. N., Shnaider, S., Seersholm, F. V., Hart, I., Case, N., Wilkin, S., Hendy, J., Thuering, U., Miller, B., Miller, A. R. V., Picin, A., Vanwezer, N., … Boivin, N. (2020). Early pastoral economies and herding transitions in Eastern Eurasia. Scientific Reports, 10(1), 1001. https://doi.org/10.1038/s41598-020-57735-y

Tucker, A., & Cernín, D. (2025). The Bloomsbury Handbook of the Philosophy of the Historical Sciences and Big History. Bloomsbury Publishing.

V. P. J. Arponen, René Ohlrau, & Kerig, T. (2024). The Capability Approach and Archaeological Interpretation of Transformations: On the Role of Philosophy for Archaeology. Open Archaeology, 10(1). https://doi.org/10.1515/opar-2024-0013

Whitehead, A. N. (2010). Process and reality. Simon and Schuster.

Волосова, Е. Б. (2013). Дискуссионные вопросы археологического познания в ХХ в. Евразия в кайнозое. Стратиграфия, палеоэкология, культуры, (2), 60-72.

Генинг, В. Ф. (1991). Археологическая теория и теоретическая археология. Вопросы археологии Урала. Вып. 20, 6-14. https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/43181/1/vau-1991-20-02.pdf

Зайберт, В. Ф. (2009). Ботайская культура. Алматы: КазАкпарат.

Инешин, Е. М., & Тетенькин, А. В. (2003). Категория «артефакт» в системно-деятельностном подходе в археологии. Известия Лаборатории древних технологий, 1 (1), 34-49. https://cyberleninka.ru/article/n/kategoriya-artefakt-v-sistemno-deyatelnostnom-podhode-v-arheologii/viewer

Фаган, Б. М., & ДеКорс, К. Р. (2007). Археология. В начале.-М.: Техносфера